Het klinkt als muziek

Dezer Dagen

The sound of music
Waarom het geen guilty pleasure is


Climb every mountain,
Search high and low,
Follow every byway,
Every path you know[i].


Ik keek er dus weer naar, hoewel, niet helemaal maar toch nagenoeg 85 % en ontdekte weer eens scènes en facetten die ik vergeten had. De afgelopen vier decennia waren er ampel gelegenheden om de film te zien en met uitgesteld kijken kan het ook, nog afgezien van de ouderwetse video en de dvd die ergens stof vergaren.  Maar dat alles lijkt me niet erg van belang, wel het beeld dat we krijgen van Salzburg en Oostenrijk, want al is er een song die erover gaat dat niets komt zonder dat er iets voordien, liefde of ergernis, de film gaat voorbij aan de rommelige politieke en maatschappelijke situatie voor de Anschluss in 1938.

Kapitein ter Zee Georg von Trapp woont in een weelderig landhuis nabij Salzburg, weduwenaar met 7 kinderen die kunnen zingen, maar het niet mogen, tot een novice die men niet echt als kloosterzuster ziet, als gouvernante het toneel opkomt en zowel de kinderen als de vader betovert. De kapitein heeft een verloofde in Wenen, maar als die in het landhuis komt, bekoelt de sfeer zeer en dan is er nog de klaploper-impressario Max die als katalysator optreedt. En de zeven kinderen? De oudste zestien, bijna zeventien voelt vlinders maar ook de grimmige stemmingswisselingen van haar tijd. De andere zijn jonger en spelen hun rol niet zonder flair, het blijven adellijke kinderen, freules en jongelieden van stand. Maar of dat de levensvreugde moet beknotten? De slotscène laat de kapitein met vrouw en kinderen de berg oplopen die hen naar Zwitserland moet brengen. Fräulein Maria werd de echtgenote en zorgzame moeder, terwijl de vader niet zonder trots maar ook vol vreugde deze exodus leidt. De vlucht is erg, maar het herwonnen levensgeluk maakt die misère meer dan goed, denken we dan.

Voordien bracht de openbare omroep het tweede deel van het gesprek tussen twee oude heren, die standvastig in hun geloof/ongeloof staan, maar daar ook niet verder mee komen. Etienne Vermeersch die nog maar eens uitlegt hoe erg het is dat die iemand die niet gelooft in de hel zal branden en mag doen wat hij wil - behalve geloven - die zal branden en niet gered worden. Toch ging het even over Origines, maar niet over kwesties die nu spelen en waar beide heren, de aartsbisschop en de filosoof best meer over hadden kunnen van gedachten wisselen. Ik schreef hier al over, maar om een of andere reden kon die film beter beklijven dan dat gesprek. Maar daar is een reden voor: in de film is het de actie die tot handelen voert, in het gesprek blijven het standpunten die al lang en breed bekend zijn en waarop de omstandigheden geen vat hebben, zodat ze niet zozeer oneigentijds blijken als wel in een andere tijd hun bestaansreden hadden.

Nu blijft het merkwaardige in de film "The Sound of Music" dat de situatie van het land voor de Anschluss niet aan de orde is, maar evenmin dat de kapitein enige politieke actie lijkt te ondernemen. Waarom hij naar Wenen reist? Voor zijn verloofde maar verder? De tijd en de omstandigheden breken pas in het verhaal binnen op het moment dat de hoofdfiguren, ook onder meer het liefje van Liesl, de oudste dochter en vooral de gouwleider zich affirmeren in hun positie. Maar, vraagt een mens zich dan af, voor welk Oostenrijk stond de kapitein? Dat wordt niet uitgewerkt omdat men in de film de indruk wil wekken dat het voor de Anschluss best goed moet zijn gegaan met Oostenrijk, terwijl het land de amputatie van het oude rijk nog niet heeft verwerkt - doch wel het voordeel dacht te hebben af te zijn van Hongaren en Tsjechen, Polen en Slovenen en zo verder... zoals ook Joseph Roth vertelt in "Die Kapuzinergruft"

Het land verkeerde in hoge nood, waarbij de geallieerden nog niet bereid waren iets tegen de drijverijen van Hitler in te brengen. Tenslotte was het al sinds de Vormärz, de periode die aan de revolutie van 1848 in Duitsland speelde: moet Oostenrijk deel worden van een groter Duitsland of net niet? De aansluiting van de rompstaat Oostenrijk was dus een niet geheel onlogische stap. Kan men het dan de Oostenrijkse burgers van toen kwalijk nemen dat ze de Nazi's verwelkomden in Wenen en Salzburg? Met de kennis van het nu, kan men geen relevant antwoord brouwen, maar dat er mensen tegen het nazisme waren is duidelijk en dan niet enkel mensen die door hen onmiddellijk bedreigt werden, zoals Sigmund Freud en andere mensen met joodse achtergronden maar ook anderen en toch was de aanhang voor de Anschluss in Oostenrijk groot, zeer groot zelfs en dat weegt naar men zegt nog altijd op de Oostenrijkse ziel, wat bij discussie over nieuwe extremistische en populistische partijen van rechts wel altijd nog opspeelt.

Is het dan logisch dat een kapitein von Trapp in de contramine gaat en zelfs bereid is om te vluchten naar Zwitserland? De route die hij zou gevolgd hebben, zou hem naar Brechtesgaden, waar de bonzen van de NSDAP hun villegiatuur hadden, gevoerd hebben, maar de scène van de ontsnapping uit het klooster laat niet zien waar de auto heen rijdt en de tocht op de bergkam die we aan het einde zien, valt moeilijk thuis te brengen. Wel is de tocht van Salzburg naar Chur in Zwitserland ongeveer 400 km over moderne wegen.

Vluchten, met alle praktische problemen die men oplossen moet, van voeding tot slaapplaatsen en andere kwesties, zoals buiten beeld blijven bij de geheime en de niet zo geheime politie, krijgen we in de film niet te zien, want de vlucht is niet het thema van de film. En toch, voor velen onder ons is vlucht iets onwezenlijks terwijl overal in de wereld nog sporen van grote exodussen te zien zijn, ook recente. Maar we kunnen ons nauwelijks een voorstelling vormen van het leven van onze voorzaten die naar Nederland vluchtten toen de oorlog uitbrak in 1914 en waarvan velen terug dachten te komen toen de ellende in het land van herkomst over leek. Vier jaar hardvochtig bezettingsregime volgden.

De vraag over de motieven voor de vlucht worden aangedragen door het eerste liefje van Liesl, de oudste dochter en pas zestien, toch bijna zeventien, die haar een telegram geeft en zegt wat erin staat, terwijl het briefgeheim ook voor telegrammen gold - behalve allicht de telegrammen die luidop werden voorgelezen bij grote feesten, zoals huwelijken - maar dat was dus de uiting van het nieuwe bestel. En toch, ook dat krijgt alleen maar een echo in de vorm van de achtervolging naar het klooster en de scène waarin de jonge man de kapitein bedreigt en deze hem wil overhalen mee te gaan op de vlucht. Maar het nieuwe regime rekent op hem. Hoe zou het Amerikaanse publiek dit opgevat hebben? De Oostenrijkse jongen was de slechte en de kapitein wilde zijn land bewaren, zoals het was. Het goede ervan overhouden en niet te zeer hechten aan discipline, maar wel aan het gemoed, de inzet en ingesteldheid.   Rolf, de voormalige vriend van Liesl en Hans Zeller, de gouwleider botsen niet enkel op de von Trapps, want ook de kloosterzusters hebben zo hun voorkeur en de uitstraling van de heer von Trapp en zijn eega, die duidelijk sneller denken dan de gouwleider, die ook op het feest was van de kapitein, valt niet te ontkennen.

Is het een optimistische film, over liefde en romantiek, moet men over de bergen klimmen voor het goede leven - zoals ook Nietzsche aanmoedigde te doen - en gaat het over de liefde, dan blijf ik na deze visie verbaasd over de kleine hints, maar ook over de omissies. Het was een film over de vreugde en de Nazi's deelden daar niet in. Zou het kunnen dat het de laatste antinazifilm is geweest waarin Joden geen rol speelden?

Misschien had het ons meer geinteresseerd indien het gesprek tussen de kerkvorst en de getourmenteerde hoogleraar wijsbegeerte meer vragen over deze tijd hadden behandeld: wat doen we met kunstonderwijs? Waarom zou ongelijkheid a priori onrechtvaardig zijn? En wat als gelijkheid tot totalitarisme leidt en de vrijheid wordt opgeofferd? Overigens, misschien is dat de grote gemiste kans voor de aartsbisschop: waarom hecht de kerk, de christelijke theologie aan vrijheid en wijst de hoogleraar de vrijheid af - of net niet - wanneer hij zich van zijn sterkste zijde laat zien, dat wil zeggen als hij betoogt dat alles bepaald is? Het christendom heeft de vrijheid vorm gegeven, theologisch en filosofisch, maar het begrip in de praktijk vaak bestreden. De heer von Trapp wil niet leven in een republiek waar brieven en telegrammen gelezen worden. Hij wil ook vrij zijn, zelfs als hij dan fouten begaat. Misschien is dat wel de sterkste kant van de film. Ach, men kan er gewoon naar kijken, maar het leek me wel zo leuk nog eens door het verhaal te lopen. Want  die geschiedenis van Oostenrijk na 1919 heeft in het denken over vrijheid en totalitarisme een aardig deuntje mee gezongen, want zowel Friedrich von Hayek als Karl Popper hebben hun inzichten op die situatie gefundeerd, waarna hun volgelingen ons weer een ingedikt verhaal vertelden. Natuurlijk kan nationalisme tot verschrikkelijke misdaden leiden, want elke ideologie heeft het in zich destructief én autodestructief te worden als men van de leer niet enkel de geest, maar zelfs vele letters vergeet in het oog te houden. Popper en von Hayek hekelden het verlies aan vrijheid in het Oostenrijk van Dolfuss en Arthur Seyss-Inquart, de zetbaas van Hitler, maar ook de socialisten wilden hun stempel zonder veel terughoudendheid op Wenen en het land drukken. De transformatie van de kapitein? Hij eist eerst volkomen discipline en een gedrag dat impeccable moet heten, maar door het herontdekken van de levensvreugde en de eigen waarde van elk van zijn kinderen, kan hij opnieuw de teugels lossen. Maar de samenhorigheid van het gezin is er niet minder om.

En net omdat maar weinig mensen zich echt interesseren over het lot van de Oostenrijkers tijdens het interbellum, over de opbouw van een sociale welvaarstaat in de beginjaren van de republiek, die zich uitdrukte in nieuwe woningbouw en betere levensomstandigheden, maar uiteindelijk konden de linkse politici de kiezers niet blijvend overtuigen van de juistheid van hun aanpak, maar ook omdat de tegenstanders, vooral de Oostenrijkse nazi's onaardig van leer trokken, ook en vooral door het gebruik van geweld, kan het Oostenrijk van voor 1938, de Anschluss nooit echt een ideaal geweest zijn voor de kapitein von Trapp. Dat de schijn van onafhankelijkheid ten aanzien van Duitsland nog nauwelijks kon worden opgehouden, moet ook vermeld. En toch, de film blijft een film, een verhaal en kan daardoor behalve de liedjes ook iets meegeven van wat ons zou kunnen interesseren, namelijk het leven onder de dreiging van een dictatuur of beter, de moeilijkheid het dilemma op te lossen tussen eigen waarde behouden en vertrekken of zich onderwerpen - vrijwillig - aan een dictatuur.

Bart Haers


Reacties

Populaire berichten