Betuttelende overheden en experten

Reflectie  

BOB, gezondheid & sturing

Gisteren kon men de storm al voelen
opkomen, maar Koen Geens, minister
van Justitie probeert nu eindelijk eens
een aantal pijnpunten 
Politici klagen erover dat ze ook nooit goed kunnen doen, aan de andere kant vinden burgers dat de regering via de administratie en politiediensten steeds meer controlesystemen in het leven roept Het gevolg is een hardnekkig misverstand: burgers staan tegenover een bemoeizuchtige overheid, die dan weer menen dat de burgers juist om al die ingrepen en maatregelen vragen.

Terecht meende men zo een 12 jaar geleden dat men iets diende te doen aan de verkeersonveiligheid, om het aantal doden op de weg terug te dringen. Veel maatregelen konden op instemming rekenen, maar de druk om dat aantal verkeersslachtoffers terug te dringen, blijkt stilaan contraproductief te werken. Krantencommentatoren beweren zonder meer dat "De Vlaming" niet kan rijden en ook niet leren wil. Misschien heeft men een grens bereikt en kan men proberen de hardleerse laagvliegers aan te pakken, maar dat vergt een goed werkend informatiesysteem waardoor men mensen vinden kan die bovengemiddeld veel geregistreerde overtredingen begaan, zonder dat men de goedwillende burger aanspreken zal. Er is een aanmerkelijk verschil tussen voortdurend over de toegelaten limieten gaan en bijvoorbeeld, als de omstandigheden het toelaten net op de grens van de toegelaten snelheid te rijden en er misschien net over te gaan. Soms blijkt 70 km/h redelijk, maar soms is de weg gewoon leeg. Zou dat dan een oorlof betekenen om ongelimiteerd sneller te rijden? Uiteraard niet, maar omdat we ervan uitgaan dat men het loslaten van een snelheidslimiet tot overdrijven zou leiden, kan men ervan op aan dat de ingesnoerde chauffeur nu door het lint zou gaan. Vooral lobbygroepen rond verkeer en verkeersveiligheid, opleidingen ook proberen mee de regels nog verder te verstrakken, waardoor burgers zich wel zeer miskend voelen. Het gevolg is, denk ik, dat de overheid te gemakkelijk blijven kiezen voor die strenge houding.

Het is niet aan mij om in deze de rol van familieleden van verkeerslachtoffers op dezelfde manier te waarderen als de verkeersclubs, zoals Touring en VAB-VTB, want de eerste groep heeft goede redenen om aandacht te vragen voor verkeersslachtoffers. Maar de echte lobby zijn juist die lieden van Touring en de sector van de rijscholen. Maar er is meer, want het mensbeeld dat zij hanteren, kan men op zijn best betuttelend noemen en daar horen de overheden zich bewust van te zijn. Edoch, ook het parlement telt voldoende mensen die zich betuttelend opstellen, al heeft men wel eens de indruk dat men daarbij niet altijd over alle informatie beschikt[i]. Maar toch, het probleem dat dringend aan de orde moet komen: waarom menen politici op vrijwel alle vlakken van beleid dat burgers er toch geen snars van begrijpen. Dat is vreemd, want het opleidingsniveau van burgers is nooit zo hoog geweest, maar bovendien kan men merken dat burgers doorgaans redelijker tegen debatten aankijken dan politici.

Gezondheid en zeker een beleid van preventieve gezondheidszorg lijdt aan hetzelfde euvel, dat men zeer sturen optreedt, maar dat soms een bepaalde aanpak nergens op blijkt te berusten, of hoogstens op onvolledig onderzoek. Margarine versus volle boter? Lange tijd was het laatste een vloeken in de kerk, maar het gaat niet enkel om wat, maar ook om hoeveel en hoe men beweegt. Dat we niet zomaar gezond leven, zal wel een waarheid als een koe zijn, maar dat men voortdurend iedereen dezelfde onwetendheid toedicht, draagt ertoe bij dat men al te vaak voor de beminde gelovigen spreekt, terwijl zij die het echt nodig hebben, vaak wegzappen als het over gezondheid gaat.

Sturing? Men wil mensen sturen, mensen die men in andere debatten autonoom acht en best in staat zelf te kiezen over hun eigen exit. Let wel, de wetgeving over euthanasie was nodig, omdat de levensverwachting ver boven wat de mens van nature is toegemeten, maar door de cultuur, met alles wat dat aan nieuwe gebruiken, kennis en technologie, hygiëne ook is toegevoegd. Zijn we dan niet blij ouder te mogen worden? Natuurlijk wel, maar het punt is dat dit ouder worden ook geen ondraaglijke last mag worden. Ik denk hierbij aan de bijzonder vief overkomende zanger en harlekijn, Herman van Veen, die er zich wel bewust van is zo goed door het leven te kunnen stappen, zeventig jaar lang al.

De ziektekosten vallen nog nauwelijks op te brengen, maar de werking van middelen tegen cholestrol was duidelijk en omdat de markt matuur was, heeft men de grenzen verlaagd, zonder dat dit, volgens ingewijden, de gezondheid van wie de medicijnen neemt merkelijk zou verbeteren. Trudy Dehue heeft zowel in "De Depressie-epidemie" als in "Betere mensen" aangegeven dat de overheid bij haar beleid geleid wordt door mensen die ook de Pharma van advies dienen en beide partijen hanteren het devies dat alleen het beste advies goed genoeg is, maar ook hier weer valt op hoe men de definitie zichzelf in de staart laat bijten: a) de beste onderzoekers zitten op de beste universiteiten; b) de andere mensen die hetzelfde diploma haalden, zouden dan natuurlijk ook goed advies kunnen verstrekken, maar ja, ze zijn niet de beste en c) zij die zo hoog klimmen willen natuurlijk niet door de mand vallen of foute conclusies trekken en gaan op veilig spelen. Er is nog een gevolg, want wie dan niet geheel in het centrum van de besluitvorming zit, kan of gefrustreerd voortdurend de experten aanpakken of er zich maar aan conformeren als daar goede redenen toe zijn. Het hele eieren eten van de gezondheidszorg is dat men niet zozeer streeft naar een breed draagvlak, op grond van redelijke argumenten en er zich rekenschap van gevend dat op een zeker moment nieuwe inzichten de eigen uitgangspunten in vraag kunnen stellen.

De democratie deugt wel, denk ik dan, maar we moeten ons goed bewust zijn van de wijze waarop een en ander functioneert. Onze samenleving is een massasamenleving, dat wil zeggen dat er van verwantschapsgroepen niet zoveel sprake meer is. Daarom heeft tijdens de negentiende eeuw het liberalisme verrijkt met een dosis nationalisme, dat de oude samenhang, met aan het hoofd een vorst of leider vervangen door een verhaal over de grote verwantschap van mensen op eenzelfde territorium. Dat ging tegen het einde van de negentiende eeuw behoorlijk ver, zowel in Frankrijk als elders, waarbij de natie ook ineens voor een ras ging staan en dat ras kreeg kenmerken, die vaak tot nieuwe excessen aanleiding gaf. Overigens, in België, dat halfweg de eeuw geteisterd was door de grote hongersnood van 1845 - 1848 zou men er wel eens redenen toe vinden in die arme, verarmde Vlaamse kleine boeren, die ook nog eens hun huisnijverheid verloren te bejegenen als een inferieur ras. De laatste decennia rakelt men dat wel eens op, aan Franstalige zijde en hoewel het te betreuren valt, blijft het binnen de grenzen van politiek debat, terwijl nogal wat Vlamingen ons wel eens durven te bekogelen met nog verder gaande excessen, zoals de idee die in een programma over Verhulst en met Verhulst gedebiteerd werd, dat Vlamingen, de Vlamingen marginalen zouden zijn.

Ik denk niet dat men het nationalisme met alle zonden moet beladen, maar ook niet a priori van wat dan ook kan vrijpleiten, want het maakt gewoon deel uit van de geschiedenis sinds de val van Napoleon. Maar het valt natuurlijk wel op dat we van geen nationalisme willen weten omdat het beladen is met een wel zeer donkere erfzonde, maar dat we dan tegelijk geen moeite hebben - vooral - het eigen volk met een moeilijk te verklaren afkeer en dédain willen bejegenen en dat zien we dan op vele terreinen van beleid in de argumentatie weer opduiken. Wonen? Best allemaal in de stad. Waarom? Die buitengebieden vallen te duur uit. Vergeleken met Frankrijk en zelfs Duitsland kan men bij ons echt niet buitengebieden spreken. Maar ook: mogen we ons niet vestigen, waar we daartoe de middelen en de zin hebben?
Dit stuk schrijf ik inderdaad om aan te geven dat het oude discours over autonomie en inperken van de heteronomie, het opleggen door derden van wat juist en passend is, stil lijkt te zijn gevallen, want de zo geprezen autonomie van personen  dreigt te verwateren. Men heeft ons gezegd dat we de Autoriteit hadden te wantrouwen en wat blijkt nu? We moeten de inzichten van experten vooral niet in twijfel trekken. Kan men beter de diagnose stellen van een democratisch model dat onder druk staat? Nooit waren mensen beter in staat beleid te toetsen aan eigen kennis, maar die kennis wordt openlijk in twijfel getrokken. Bovendien vraagt men van experten geen toetsing aan het redelijke, maar laat men hen toe laboratoriumresultaten zomaar op het vrije veld los te laten. Men weet dat gassen in de vrije ruimte anders bewegen dan in gecontroleerde omstandigheden.

Besluit:

Natuurlijk kan de overheid niet anders dan de verkeersveiligheid verzekeren, maar middelen om dat te bereiken kunnen wel zeer sturend aangevoeld worden en daardoor bij burgers nogal wat ergernis opwekken. Men moet burgers niet onnodig voor onwetend houden.

De gezondheidszorgen zijn een kostelijk en zeer lovenswaardig bestel, waar we best zorgzaam mee omgaan. Maar ook hier kan men vaststellen dat zowel inzake preventie als bij behandeling van zware aandoeningen de experten soms de eigen blinde vlekken niet zien en daardoor ook weer mensen die al jaren gezond trachtten te leven over een kam scheren als lui die er zich geen ene moer om bekommeren. Het is nuttig vast te stellen dat in de driehoek industrie-universiteit-overheid de informatie nergens nog een filter door moet, omdat de overheid dezelfde mensen die met de farma werken ook laat oordelen over het voorschrijven van medicijnen. Rilatin voor senioren met ADHD? Moet kunnen, zo blijkt, al was het medicijn daar niet voor bedoeld.

De overheid kan niet anders dan zich van de best mogelijke informatie voorzien om beleid op poten te zetten, maar zowel Trudy Dehue als Susan Neiman - in "Morele Helderheid" - en Richard Sennett - The Craftsman - laten zien dat de overheid omzichtig met de toelevering vanwege experten moeten leren omgaan. Niet omdat die van kwade wil zijn, maar omdat ze vaak vanuit een eenduidige logica werken en bovendien nog eens niet aanvaarden dat buitenstaanders hen ondervragen, bevragen. Ook die experten zouden dus meer verantwoording mogen afleggen, want hoe hoog in de interne pikorde gerezen, ze blijven ook altijd burgers die de overheid mogen adviseren.

Maar ja, je mag als econoom toch niet zomaar bewijzen dat ene haven wel en de andere niets aan het BBP toe zou voegen[ii]? Het gaat erom dat politici vaak de kans laten gaan de aan hen aangereikte informatie te evalueren en zo inderdaad, niet enkel de verdiensten van een dossier in overweging te nemen, maar ook de informatie vanuit algemeen belang te evalueren. Lobbyisten mogen hun rol vervullen, politici, mogen ook niet nalaten de balans te bewaren tussen de eenduidigheid van een dossier en het maatschappelijk belang.


Bart Haers  




[i] De discussie over het meisje in de cel, dat in een traject van jeugdpsychiatrie zit, lijkt men over het hoofd te zien dat die jongeren van 16 jaar mogen overgaan naar de psychiatrie voor volwassenen. Dat wil zeggen: vanaf 16 jaar mag men hen opnemen in de volwassenenpsychiatie en dat lijkt vaak ook aangewezen.
[ii] Ik verwijs hier naar de lobby tegen de aanpassing van het kanaal van Schipdonk, warbij een econoom meende te mogen stellen dat de haven van Zeebrugge geen meerwaarde zou opleveren, terwijl de werkgelegenheid sinds 20,25 jaar zeer is toegenomen. Economen hebben dan wellicht goede redenen om de zaak zo goed mogelijk voor te stellen. Maar er mag wel enige consistentie in zitten, denk ik dan. 

Reacties

Populaire berichten