De Verklaring van Praag over het Europese geweten en het Communisme

Kleinbeeld

Nazaten van mensen die banjerden
doorheen Europa

Joachim Gauck, Bondspresident en voormalig
pleitbezorger voor emocratie en
het herstel van de rechtsstaat in de DDR.
De Verklaring van Praag is blijkbaar geen item
in de eindtemren van het middelbaar
onderwijs. Dit erkennen
staat niets in de weg de schuld
van de Nazi' blijvend te erkennen. Maar
wij hebben tegen andere zaken te
strijden. 
De geschiedenis? Wat moeten we ermee? Joachim Gauck doet een voorstel om enerzijds de Grieken een eerlijke uitkomst te bieden in verband met de nooit goed afgehandelde discussie over de oorlogsschade. Door omstandigheden kreeg WO II pas een officieel einde in 1990 toen de groep 4 + 2 (VS, UK, Frankrijk, Rusland en de twee - voormalige - Duitslanden) de hereniging mogelijk maakte en de herstelbetalingen liquideerde of vernietigde, waardoor Duitsland na 1945 in een voortdurend debat terecht kwam, diplomatiek en later ook maatschappelijk wat men moest doen. Binnen de EU in opbouw, met het Frans-Duitse verdrag van 1950 tot het opnemen binnen de EU van de voormalige slagvelden van WO II, van de Oder-Neisse tot de Memel en Bes-Arabië, Roemenië en Bulgarije dus, nam Duitsland een nieuwe positie in, sterk binnen de EEG, de EG en de EU, bescheiden buiten de grenzen van de EU.

Het mag duidelijk zijn, zeker nu een grootvader van een vurige politica in een vervelend daglicht wordt gesteld, dat het verleden velen blijft beroeren. Nico Wouters breekt een lans voor een betere toegang tot de archieven van de Repressie, maar ook voor een opener bespreken van de gebeurtenissen tijdens WO II in eigen land en graag zou ik het zien dat men in dit debat ook Europees ging voeren. Men kan die intern Belgische discussies niet goed voeren zonder oog te hebben voor wat leeft in Europa. Omdat Gauck op dit vlak recent weer een aantal wonderlijke uitspraken deed, komt het me nuttig voor er eens beter naar te kijken.

Om maar iets te zeggen, Le Corbusier, de vereerde bouwmeester blijkt er foute vrienden op na te hebben gehouden. Ook Mitterand is niet van smetten vrij op dat vlak. De kwestie is vooral dat men blijft polariseren rond plaatsbepalingen tijdens WO II van mensen die nu ofwel zeer oud zijn of overleden. Voorwaarts, maar niet vergeten. Een probleem dat hiermee wel te maken heeft, maar altijd weer in stilte begraven wordt, het leven van mensen in de DDR en andere leden van het Pact van Warschau speelt mee, op de achtergrond, maar we hebben er geen goed zicht op. Het feit dat in de Vlaamse media Vaclav Havel gemakzuchtig wordt voorgesteld als een eerder zwakke president - kritiek van zijn tegenstanders in Tsjechië - terwijl de man zich als president niet geroepen voelde om "de leider" te zijn, blijf ik ter discussie stellen.

Omdat het zo cruciaal uiting geeft aan ons onbegrip, verwijs ik graag naar een debat dat ons geheel ontgaan lijkt: toen Vaclav Havel voorstelde, als president van Tsjecho-Slowakije, maar later na de scheiding vooral president van "Bohemen", Tsjechië dus, poneerde dat men de uitdrijving van de Duitse gemeenschap uit Praag en Tsjechië op zich diende te nemen en er  verantwoordelijkheid voor op te nemen, kon hij maar weinig steun vinden. Vanaf 1946 hadden de nieuwe regeerders in Praag, onder leiding van Edvard Benes de duitstalige gemeenschap naar Duitsland gestuurd op een wijze die nogal deed denken aan de praktijken van de nazi's. Loontje komt om zijn boontje. Maar de uitspraken van Havel werden hem stevig nagedragen, terwijl hij niet anders deed dan hij altijd gedaan had, de werkelijkheid onder ogen zien en er niet voor weglopen.

Die exodus uit Midden- en Oost-Europa is altijd goed verborgen gebleven, dat wil zeggen dat op college wel over die Auswänderung, die exodus gesproken werd, maar de vele facetten van deze keuze die de Sovjet-Unie nuttig achtte, bleven onderbelicht.

Overigens wil Joachim Gauck, die weinig goede herinneringen aan de DDR en de SU overhoudt, ook het lot van de vele krijgsgevangen SU-soldaten opnieuw ter sprake brengen, want tegen het vigerende oorlogsrecht in werden Russische krijgsgevangenen door de Wehrmacht niet naar behoren behandeld en stierven er meer dan men zou verwachten, nagenoeg de helft stierf in krijgsgevangenschap. Het macabere evenwel is dat die misschien nog beter af waren dan hun overlevende krijgsmakkers die uit krijgsgevangenschap kwamen en op bevel van Stalin - wegens bourgeois-besmetting - naar Kolyma en de Goelag gestuurd werden. Hoe groot het aantal weggevoerden naar de kampen was, is mij niet bekend, maar het laat zien dat we met bijzondere vormen van wreedheid te maken hebben, want er kwam geen rechter, geen onafhankelijk en objectief onderzoek à charge en à décharge aan te pas.

Het is dus zaak, denk ik, te begrijpen dat de oorlog gevoerd werd vanwege natiestaten en een paar overgebleven imperia, maar dat het menselijke het eerste slachtoffer was. Perry Pierik beschrijft het belang dat Hitler hecht aan de idee van Lebensraum, maar die gedachte wordt in de dynamiek van Hitlers handelen niet meer goed in overweging genomen. We halen de neus op want "Lebensraum" is natuurlijk een waanidee, zoals raszuiverheid dat is, zoals elke "objectieve" rassenleer dat is. Maar waar de idee van ras en raszuiverheid en het vermeende gevaar van besmetting voortdurend als topprioriteit worden voorgesteld, daar moet duidelijk zijn dat de rassenwaan niet de oorlogsinspanningen van de Nazi's  kan verklaren. Alles was natuurlijk verbonden, maar vooral die aandrang door middel van oorlog de belangen van Duitsland te behartigen en de strijd als een heilige oorlog voor te stellen, paste in de tijdgeest, dat wil zeggen, dat een aantal kringen in Duitsland, zeker ook intellectuelen meenden dat er veel was mis gegaan in de nasleep van de oorlog - 1914 -1918 en vooral dus de houding van de Fransen daar debet aan was.

Nu we eerlang de 70ste verjaardag van het einde van de oorlog zullen herdenken, WO II voor velen onder ons, de Dertigjarige oorlog voor wijlen Tony Judt en voor uw dienaar, moeten we bedenken dat de oorlog niet door een van de partijen gewonnen had kunnen worden, maar zoals John Lukacs het stelde, kon men noch in 1918 noch in 1945 beweren dat men de oorlog op eigen kracht had gewonnen. De Duitsers verloren niet geheel in 1918, maar het leger stortte ineen na de burgeropstanden in Berlijn en Hamburg, München en elders, ook al claimen de sociaal-democraten de betogingen van 9 november en later, maar het waren ook de regeringsleiders, Ebert c.s. die de hulp inriepen van bendes gedemobiliseerde soldaten, om de betogingen te breken. Echter, die betogers wilden geen Radenrepubliek zoals in München korte tijd het geval was en die vervolgens door diezelfde bendes met veel onnodig bloedvergieten werden neergeslagen. Intussen... waren er nog altijd troepen in Midden- en Oost-Europa actief, die een schimmige oorlog voerden en zelfs - zo begrijp ik het althans - met Franse en Britse vrijwilligers het leger van de Witten gingen steunen tegen de Roden. Vinden we dit complex, dan blijkt toch altijd weer dat vakbekwame journalisten zich over al die details niet bekreunen.

Natuurlijk kan ik elk jaar met bewondering kijken naar het herdenkingsmoment op de Dam bij het Holocaustmonument te Amsterdam en vervolgens komt dan op 5 mei de vreugde van de bevrijding aan bod. Niemand kan ontkennen dat dit dubbel ritueel herdenken en vieren de ruimte biedt over dat pijnlijke verleden na te denken en tegelijk ook te bedenken dat geen tronen blijven staan, ook niet van moderne dictators. Zij hebben hun rol gespeeld, Franco, Mussolini, Juan Perron en anderen. Ook democratisch gelegitimeerde leiders als FDR, Churchill, De Gaulle, Poolse en Tsjecho-Slowaakse regeringen in ballingschap - er waren ballingen én in Londen én in Moskou - dienden te mobiliseren voor de overwinning en daarbij was, zoals Churchill het zou gesteld hebben de waarheid niet te overwinnen, want kwaadwilligheid mag ze aanvallen, onwetendheid mag de waarheid belachelijk maken, aan het eind verschijnt ze.

In die zin kan men de opmerkingen van Joachim Gauck, Bondspresident, over zowel de behandeling van Russische krijgsgevangenen tijdens WO II als over de vraag van de Grieken begrijpen als een poging de wederzijdse verhoudingen te heroverwegen, maar ook voor zichzelf, de Duitsers, de waarheid in de ogen te kijken. Ook Havel ondernam daartoe een poging met zijn heroverweging van de uitdrijving van de Duitstaligen in 1946 en later en dus, tot mijn verbazing was het een van de argumenten om deze gewezen dissident en voormalige president bij zijn overlijden zo goed als te negeren. Of zoals Ruud Goossens beschrijft in een recensie over Havel, van de hand van de ex-woordvoerder van de man, Michael Zantkovski: "ook Havel maakte fouten"... maar hij rockte. Nou moe, dat is geen aanrader om het boek te zoeken en open te slaan. Precies door de fouten die men hem aanwreef, dat hij er niet bij was in 1968, dat hij niet meewerkte aan de revolutie van 1989 - terwijl Havel nota bene vanaf 1975 heel duidelijk in de voorhoede openlijke strijd leverde tegen de Burcht van Praag en niemand in het voorjaar 1989, toen in China studenten het plein van de Hemelse vrede bezetten, er ook maar aan dacht dat de Sovjet-Unie in elkaar storten zou en dat in Oost-Europa 15 jaar later de deuren naar Brussel zouden opengaan. Op die manier, in een recensie mensen belichten, het blijft mij vreemd en verward te moede. Die geschiedenis, zo moet ik toch vaststellen is een prestatie van belang, maar zowel Links als Rechts kijken er liever niet op terug en toch, ook voor ons is dat geslaagde project van belang.

Wat moeten we nu wel weten van de periode 1940 - 1945? Sommige mensen lijken daar vrij snel mee klaar: wie niet goed was, was fout. Wat valt er te weten over de periode 1948 - 1989? Europa en Duitsland waren gesplitst? Juist, ook dat is helder en verder kan men alles daartoe herleiden?Alsof er geen mensen waren en die leefden. Het is in deze benadering dat we de opmerkingen van Joachim Gauck begrijpen kunnen: het verleden gaat niet over data, abstracte noties en ideologische conflicten, maar over mensen. Niemand is alleen maar slachtoffer, op de vervolgden na, zoals de Oekraïners tijdens de door Stalin minstens gedoogde hongersnood van 1930 - 1932 en ook de Europese joodse mensen die in de Endlösung ten onder gingen - even laten we hier de onmogelijk nog te voeren discussie over de rol van de Joodse Raden, maar ook Jacques Presser merkte dat het voor die mensen die namens een wel zeer heterogene gemeenschap met de bezetter en de collaborerende overheid - de regering was met koningin Wilhelmina naar Londen - moeilijk goed doen was. Nu verwees Hannah Arendt zelf wel naar Presser en kan het zo wezen dat Arendt, die in 1933 terecht kwam en er zionistische jeugdorganisaties bijstond, later heeft gepleit voor een leger van Europese Joden die aan de zijde van de Geallieerden mee de strijd zouden voeren tegen Nazi-Duitsland, maar dat bleek niet mogelijk. Het komt me evenwel moeilijk voor zomaar te zeggen dat Presser en Arendt elkaar levend lustten.


Laten we nu dus proberen, als dat hoofdstuk aan de orde is, moet men inderdaad niet zomaar mensen van nu als directe nazaten aanwijzen en hen de schuld van de voorgangers in de schoenen schuiven. Zelfs al zijn er neonazi's die menen dat Hitler het bij het rechte eind had, in de Vlaamse Beweging lijkt me dat dwepen onbestaande. Zo rond 1995 hebben de laatste getuigen, die ouder waren dan 20 in 1942 het grijze hoofd neergelegd en zagen zij hun leidinggevende rol in de opinievorming helemaal verloren gaan. Wie dan nog meende met het nazisme te mogen uitpakken was niet enkel ignorant in de ergste mate, ook kwaadwillig. Daarvoor? Mensen als de heer Jef François was zo een beetje het icoon voor mij van de gedreven collaborateur, die als figuur - onder meer in de serie  de Nieuwe Orde van de Vlaamse journalist Maurits De Wilde - onverwoestbaar bleek in fysieke en morele zin, maar tegelijk niet kon onderkennen dat op zijn visie veel viel af te dingen.

Zelf had ik ooit een interview in het licht van een jubeleumboek voor de Vlaamse Politicus Hugo Schiltz, met iemand van het Bormshuis en kwam ik tot een analoge conclusie: deze mensen geloofden rotsvast in hun historische gelijk... Intussen ontmoette ik de oud-communist en partijchef Louis Van Geyt, die in gesprekken wel eens kon erkennen dat de erfenis van Stalin wel degelijk veel onmogelijk maakte. Jongere adepten van het marxisme-Leninisme als Peter Mertens en Dimitri Verhulst kunnen blijkbaar moeilijker erkennen dat Lenin, Stalin en zelfs Chroesjtsjov veel bloed aan hun handen hebben. Zij erkennen niet, anders dan Louis Van Geyt en Gauck dat, ook al  zou men de wreedaardigste dictatuur alleen al om ideologische redenen nog enigszins claimen,  het aantal slachtoffers (miljoenen) en de redenen van hun offer veel onmogelijk maken.

Men moet de twee modernistische systemen niet zomaar met elkaar vergelijken, maar men Hannah Arendt haar onderzoek naar het totalitaire karakter van beide bewegingen niet aanvechten, de resultaten blijven echter van belang omdat beide systemen ontmenselijkten wie ze maar konden, tot de vrouw van Molotov toe. Maar dat valt buiten beeld omdat, zoals dat dan heet, de historische objectieve noodzakelijkheid Lenin en Stalin zou hebben gedreven en zij dus niet verantwoordelijk geweest zouden zijn voor de dagen van vooral hun ondergeschikten,  dan onderschrijft men precies dat totalitaire karakter.

Een goed begrip van deze tijd vergt overigens dat we niet vergeten wat er gaande is geweest, maar aan de andere kant denk ik dat het risico dat de oude demonen ons opnieuw zullen bezoeken dan wel niet te onderschatten valt, maar wel geringer is dan dat nieuwe demonen onze levens zullen bepalen. Welke demonen dat zullen zijn? Of zijn die al onder ons? Feit is dat de parlementaire democratie niet op alles meer een afdoende antwoord lijkt te hebben, al zal men toch moeten erkennen dat er de afgelopen dertig jaar in het oude Europa een ongewisse strijd is geleverd, van oude politieke machten en allerlei nieuwe partijen, bewegingen, die van de weeromstuit in oude mallen werden gemeten en gewogen.

Die geschiedenis, sinds het begin van het einde van de geschiedenis, blijft voorlopig vooral voer voor sociologen en politieke wetenschappers. De evoluties, van desindustrialisering over vergrijzing tot het opvangen van nieuwkomers zorgen voor scherpe politieke tegenstellingen die volgens oude breuklijnen worden gepercipieerd en behandeld. Er zijn nu namelijk nieuwe kwesties aan de orde, zoals het proportionele handelen van de overheid inzake preventieve gezondheidszorgen, inzake veiligheid, inzake rechtvaardigheid. Deze kwesties komen voort uit inzichten die na het einde van de geschiedenis aan de orde zijn gekomen. Joachim Gauck legt er een mooie kwestie bij: kan men bepaalde aspecten van de misdaden van Nazi-Duitsland negeren: de behandeling van krijgsgevangenen? Russische krijgsgevangenen? Kan men de Grieken die door omstandigheden niet direct van de weldaden van het Wirtschafswunder konden genieten en naar eigen inzicht slechts beperkte genoegdoening of herstelvergoedingen kregen na de bezetting door de Nazi's in 1942. Nu was die bezetting niet gepland, maar Mussolini wilde een kabinetstukje afleveren en vervolgens hield hij daarmee troepen van Hitler mee vast op Griekse bodem, terwijl die troepen in Afrika en het Oosten veel meer nuttige diensten hadden kunnen bieden.

De gedachte dat we de oorlogsjaren helemaal achter ons kunnen laten, blijkt een illusie. Maar het geeft geen pas zomaar de oude tegenstellingen als model te hanteren voor positiebepalingen in actuele debatten. De vragen  dezer dagen, zoals het klimaatvraagstuk, de grondstoffen en de demografie vallen niet door een natie afzonderlijk op te lossen, zeker niet zonder zeer vergaand beleid dat de rechten van individuele burgers in het gedrang kan, zal brengen.

Net de visie van mensen als Joachim Gauck kunnen ons inspireren, zonder dat de voormalige dominee in de Rostocker Plattenbau en ondertekenaar met Vaclav Havel van de Verklaring van Praag als een dogmaticus weggezet kan worden. Iemand vertrouwd met dit verhaal? Het ging om een verklaring die stipuleerde dat men het communistische handelen in Oost- en Midden-Europa niet mocht vergeten. Helaas stelt 23 augustus als dag van erkenning weinig voor, vergeleken met de herdenkingen in mei. Gauck ondernam ook veel om de Stasi-archieven niet onder door Westeuropese archiefpraktijken gevormde verantwoordelijken, aangesteld door Bonn te laten decimeren, maar het materiaal dat er (nog) was zo goed mogelijk te ontsluiten. Maar voor ons, die zo graag sentimenteel worden als er leed van mensen in beeld komt, lijken die geschiedenis totaal irrelevant te vinden. Zo evenwel blijft elk discours voor democratie eenzijdig.


Bart Haers  

Reacties

Populaire berichten