Een Frans taboe geslecht




Kleinbeeld

Wat Candide niet vermocht



Een Frans intellectueel die een canoniek
boek afvalt en er de zwakke plekken
zonder mededogen op de voorgrond
plaatst, je hebt er een goed
boekenprogramma voor nodig
om die kritiek te kunnen brengen. 
Toen ik naar het theater, NTG in Gent ging, vond ik Candide een spektakelstuk, maar hadden de acteurs en vooral Wim Opbroeck het woord genegeerd: behalve een persiflage van Verhofstadt kwam er nog weinig taal aan te pas, laat staan dat ideetjes talig werden gebracht. Ook schreef ik eerder al dat Voltaire om meerdere redenen in gedachten kan worden gehouden dan omwille van Candide[i]. Intussen heeft volgens sommigen Jonathan Israël aangetoond dat Voltaire niet tot de echte verlichting gerekend kan worden. Bizar, want het werk van Voltaire blijft anders wel indrukwekkend, even indrukwekkend als zijn chicanes tegenover Frederik II de Grote en Louis XV, madame de Pompadour ook. Hoe kan men vergeten dat de man zo oud werd dat hij drie koningen en een regent op de troon zag, van Louis XIV tot Louis XVI en meteen ook vele generaties overleefde.

Ik was opgelucht toen ik een van de gasten van François Brusnel in "La grande Librairie" hoorde zeggen dat hij "Candide" van Voltaire zwaar overschat vindt. Nu is het altijd leuk een taboe te slechten, maar omdat naar ik meen Lionel Duroy vond dat Voltaire en vooral diens andere werk best de moeite waard is, maar dus ook dat de Candide verre van overtuigend de discussie over het optimisme aanging, vond ik dat het wel het melden waard. Andere gasten vonden dan weer dat Candide voor hen, als 16-, 17-jarige juist wel een verademing was, vond ik de discussie wel interessant, maar goed, het format liet geen diepgaande discussie toe.

Toch is het verhelderend dat een bekend Frans auteur zomaar in de groep gooit dat hij het merkwaardig blijft vinden dat men de "conte philosophique" van Voltaire zonder meer voor een meesterwerk houdt. Behalve het gegeven dat de protagonisten weinig perspectief laten zien en al helemaal gaat Voltaire de mist in als hij Kunegunde eerst laat sterven en vervolgens blijkt ze plots weer uit de doden herrezen, maakte "Candide ou l'optimisme een nogal warrige indruk.

Het probleem bij Voltaire is denk ik dat hij na de onvoorstelbaar vernietigende aardbeving van Lissabon een statement wilde maken en daarom de discussie aanging met Leibniz die een Theodicee had geschreven, een rechtvaardiging van God. Maar zoals men kan bedenken is het verzet tegen de krachten onder onze voeten al evenzeer een hopeloze zaak als God te vragen waar hij was in Auschwitz. Zelfs Satan moet geschrokken zijn van wat er met dat volk, die nazaten van Abraham, Jacob en Jozef werd uitgehaald. God was nergens en de nazi's bewezen hoe men een waardenbestel kan veranderen zodat de idee denkbaar wordt dat sommige mensen die titel niet verdienen. Maar de ontnuchtering achteraf was er niet minder om: kan men mensen nog mensen noemen als ze zoiets op hun actief hebben? Dat is helaas precies het menselijke, dat we door een bepaalde redenering aan te nemen onszelf en de anderen kunnen belazeren en zo een hoop wreedheid redelijk onderbouwen, terwijl het echt een onredelijke aanname was te menen dat de Joden de wereld wilden veroveren en overheersen. Stonden ze dan niet aan het hoofd van grote bedrijven, banken en hadden ze geen groot aandeel in de wetenschappen, de kunsten? Dat was zo, maar dat had met een specifieke evolutie in hun cultuur te maken: om te slagen moet men leren, moet men de wereld begrijpen en de Gojim iets geven waar ze naar snakken. Dat joodse mensen in 1905 nog het slachtoffer waren van een door de Tsaar bevolen Pogrom, dat ze in Rusland niet overal mochten wonen maar tot een gebied in Oekraïne veroordeeld waren, mag men niet vergeten. En ook in West-Europa waren er, zoals Wagner en Houston Stewart Chamberlain die het antisemitisme nog wat kwaadaardiger maakten. Links en rechts was jodenhaat gemakkelijk te vinden en kapitein Dreyfus was een van de bekendste slachtoffers van moedwillige jodenhaat en negatie van de regels van het (militaire) procesrecht.

Jodenhaat is natuurlijk verderfelijk, maar men merkt dat er telkens weer groepen in een samenleving afgewezen werden en worden, zoals nu in Birma, waar een volk van 1,5 miljoen mensen niet enkel onderdrukt wordt maar ook het slachtoffer blijkt van genocidair gedrag. Ook daar is geen god, geen menselijk mededogen te bespeuren en daar schort het wel als men de Candide leest: er is, voor wie weet waar het om gaat, geen reden tot optimisme. Waar Leibniz een aantal aanduidingen aandraagt om te begrijpen dat we het niet zo slecht getroffen hebben, zegt Voltaire, die het ook wel getroffen had met zichzelf, het leven en bezit, dat we niet moeten geloven dat we in de beste der werelden leven.

Nu hebben wetenschappers bevonden dat we misschien veel aan te merken hebben op het fysiologische van de mens maar dat we het wel getroffen hebben met de evolutie, met de omstandigheden hier op deze aardkloot en zelfs met de plaats van het zonnestelsel in de Melkweg en verder van die Melkweg... Kortom, er is wetenschappelijk grond voor een positieve waardering van de situatie, zoals ook Goudlokje bevinden kon. Een van de borden pap was precies goed. Er zit dus ook enig toeval in het verhaal, want van de meeste exoplaneten in de bewoonbare zone rond een ster blijken de meeste planeten veel groter dan de aarde, maar ook zou er iets mis zijn met de zwaartekracht en het elektrodynamische veld rond de planeet. De aardbeving van Lissabon is een gevolg van de platentektoniek, die zelf het gevolg is van de vorming van de aarde, waarbij de harde aardkorst drijft op een massieve vloeibare massa. Door uitbarstingen van vulkanen worden stukken aardkorst uit elkaar gedreven. Die platentektoniek is dus mee een oorzaak waarom er leven op aarde mogelijk is, naast andere, zoals de aardrotatie om de eigen as en daarmee dag en nacht, licht en donker organiseert op een leefbare wijze en ook dat de hele aarde altijd weer beschenen wordt.

Men hoeft het Voltaire niet aan te wrijven dat hij hiervan niet op de hoogte was, exoplaneten worden pas sinds enkele jaren gezien omdat we betere kijkers hebben en omdat we ook weten wat we zouden moeten kunnen zien. Vele exoplaneten werden overigens in eerste instantie indirect waargenomen. Wat Voltaire beoogde, toen hij naar aanleiding van de aardbeving in Lissabon was, zoals ik Candide las, wellicht dat hij wel degelijk de spot wilde drijven met mensen die gewoon de dingen fatalistisch accepteerden. Maar de heer Voltaire zat in die periode volgens zijn biografen ook wel met een getroubleerde verhouding tot zichzelf en de mensen om hem heen.

Heeft het lezen van Candide dan geen zin of betekenis? Dat lijkt me ver gezocht, want hij legt de vinger wel op de wonde: we kunnen van dit leven hier niet zomaar houden. Il faut cultiver son jardin, zonder echt zeker te zijn of het allemaal de stormen van het leven zal doorstaan. Elk leeft naar eigen inzichten en doet wat kan. Maar optimisme, zo zegt hij, laat niet veel meer toe dan verblinding. Nu, pessimisme is misschien ook niet zo goed om de wereld en zichzelf te begrijpen.

Er zijn maar weinig filosofen, zegt men, die als lachebekjes door het leven gaan, maar misschien is dat niet de bedoeling van de filosoof. En toch, het is bij het lezen en wel eens herlezen van Candide dat ik mij ging afvragen of Voltaire nu meedreef in de afwijzing en minachting van de wereld, dan wel of hij begreep dat men het moet doen met wat er is. In zijn steun aan mensen die slachtoffer waren van gerechtelijke dwalingen liet hij ook zien dat hij tot activisme bereid was. In zijn lange leven heeft de man ook wel tijd gehad om zijn inzichten bij te stellen en dacht hij wel eens dat hij de situatie naar zijn hand kon zetten. Het lukte hem ook, tot op zekere hoogte en aan het einde van zijn leven leek wel zo een kleine vorst, die zijn eigen koninkrijkje had, want bij Genève had hij een domein ontwikkeld tot een bijna autarktisch systeem, waar hij op zeker ogenblik ook nog eens een eigen horlogeindustrie opzette... Voltaire vond dat geld geen geur heeft, het leven wel.

Had hij zijn leven lang last van maagaandoeningen en verteerde hij het voedsel niet zo goed, met zijn 78 jaar was hij bij zijn dood ook in Parijs nog altijd een bijzondere figuur. Dat alles moet ons er wel toe brengen dat zijn vita wel niet op een hagiografie moet lijken, maar er zit wel nogal wat stof tot nadenken in. Zijn "Lettres philophiques" geschreven na zijn Londense ballingschap schetst de kritiek van Voltaire ten aanzien van kerk, vorst, de politiek en de handel in Frankrijk. Voltaire gaat ook in op het pessimistische mensbeeld van Pascal en, zegt Wikipedia dan nog, hij vertegenwoordigt de verlichting en is dus optimistisch.

Pascal verdedigde eerder een tragisch mensbeeld, een mens dus die ondanks nooit zeker kan zijn van de goddelijke genade en vooral van een werelds welzijn. Maar het is wel opvallend dat Voltaire die veel tegen de kliek van Port Royal had in te brengen, wel aandacht besteedde aan Pascal, die toch ook tot die kring behoord had. Alleen waren de Jansenisten ten tijde van Voltaire en diens Lettres Philosophiques nogal politiek geïnspireerd. Merk ook op dat Voltaire deze brieven twintig jaar voor zijn Candide schreef.

Men moet dus nog maar eens opmerken dat Voltaire niet enkel een lang leven kende, dat hij zich wel eens vergiste, maar ook dat hij in zijn tijd en zeker tegen het einde van zijn leven aan in vele kringen geaccepteerd werd als een bijzondere figuur. Hij maakte het er ook naar, met zijn koets in blauw geschilderd en met gouden sterren erop, ook mat hij zich een pak aan dat wel op dat van een tovenaar kon lijken. Inspirerend dus, ook voor zijn tijdgenoten. Daarom denk ik dat men de visie van Jonathan Israël wel enigszins moet nuanceren: Voltaire schiep mee de ruimte waarin Diderot en d'Holbach hun genootschap konden formeren en hun encyclopedie schrijven, waaraan ook Voltaire heeft meegewerkt. Dat het niet altijd koek en ei was, dat Diderot en Voltaire kritiek hadden op elkaar, lag en ligt toch voor de hand: de jonge hond Denis Diderot wilde zijn eigen koninkrijkje. Maar ze waren beide wel wegbereiders en dan past het niet naar dat ene werkje te kijken, Candide, zoals men dezer dagen meer dan ooit lijkt te doen. Helaas, want dan ontgaat er ons veel, zo niet van het genie van Voltaire, wel van zijn inventiviteit en zijn lef.

Bart Haers





[i] http://kwestievanverwondering.blogspot.be/2015/02/wat-men-het-publieke-debat-noemt.html

Reacties

Populaire berichten