waarom Barack Obama wel lof verdient




Brief

Over wie losgezongen
 raakte van de
politieke gemeenschap

 Mr. President, Geachte heer Barack Obama


Obama tijdens afscheidsceremonie
voor de slachtoffers van de schietpartij
in Charleston. 
Brugge, 10 augustus 2015


Eerder schreef ik al het te betreuren dat een amendement zittende presidenten na een eerste herverkiezing het verbod oplegt nog eens voor de kiezer te verschijnen, voor een derde mandaat. De logica is begrijpelijk genoeg, maar op Franklin Delano Roosevelt na was het nog niemand gelukt drie, laat staan vier keer verkozen te raken. Democratisch zou dat niet goed zijn, een derde, een vierde ambtstermijn, maar ik denk dat men er veel voor doen en nog meer laten moet om vier keer op rij verkozen te raken. Men accepteert dit democratisch tot stand gekomen besluit van het congres maar het maakt van de president in de laatste halve termijn een vleugellamme eend, waar u dan weer gunstig uit de band springt door nog een aantal beleidsbeloften alsnog waar te maken. Alleen, zegt men ten allen kante is het met die verandering niet echt goed uitgepakt. Ten bewijze? Donald Trump. Ik denk dat het argument eerder uw gelijk onderschrijft dan dat het u euvel kan geduid worden.

Want wat wil het geval? Zoals ik al schreef, bedient de heer Trump zich, als lid van de financiële elite en als mediafiguur van heel wat toegangen tot het congres, direct of via lobbyisten om zijn wensen kenbaar te maken, maar spreekt hij het publiek toe alsof dit niet het geval was. Maar Trump spreekt dus vooral mensen aan, las ik, die hun onwelwillende lot toeschrijven aan de politiek. Deels kan de politiek daar mee te maken te hebben, want het is en blijft toch onbegrijpelijk dat de Amerikaanse gezondheidszorg zo een groot aandeel heeft in het BNP en tegelijk moet men vaststellen dat zovele van uw medeburgers uit de boot vielen. Dat de Republikeinen nog steeds geloven dat u een socialistische maatregel heeft uitgevaardigd, zullen we maar op het conto van ideologische verstarring schrijven.  

Het probleem is niet dat politici, ook u zelf hecht er nog steeds aan, niet regelmatig met burgers gaan spreken, maar doorgaans verloopt dat vrij gemoedelijk, behalve die ene keer dat een congreslid neergeschoten werd. Gelukkig kon ze na revalidatie haar mandaat verderzetten, als ik het wel heb. Maar dat burgers zich niet meer betrokken voelen bij de politieke gemeenschap gaat u zo te zien wel aan het hart, maar u heeft weinig wapens, weinig middelen, ondanks u vele facebookberichten, om die mensen opnieuw mee te trekken, opnieuw bij de politieke gemeenschap te betrekken.

Een eerste verklaring ligt in het gegeven, zoals Francis Fukuyama schreef in de "vetocratie", die de Amerikaanse democratie is geworden, waarbij congresleden, afgevaardigden en senatoren, bang zijn machtige spelers in hun constituentie aan te pakken. Bovendien blijven veel van die bemoeienissen van lobbyisten onder de radar, ondanks pogingen van het Huis en van de Senaat om toch enige transparantie mogelijk te maken.

De vetocratie blijft volgens Fukuyama het wapen van een elite aan universiteiten en vooral in grote bedrijven, de betere middenklasse ook, om overheidsbeleid af te blokken. Soms is dat reactionair ageren, soms is het progressief betreuren van het "too little too late". Maar beleid voeren als sommige krachten een informeel vetorecht kunnen laten gelden, via het congres of via het justitiële systeem, wordt moeilijk en het "volk" heeft dat begrepen, al tijden geleden, toen men zag dat het onderwijs naar de verdoemenis ging, toen men zag dat het openbaar vervoer op de schop ging en toen men voelde dat de American Dream een mythe was geworden. Want die lui in Silicon Valey, Bill Gates en co waren niet arm van huize uit, maar konden precies jaren spelen in de garage van hun vader. Niet dat ik iets in te brengen heb tegen het succes van Bill of van Steve Jobs - die een aanmerkelijk moeilijker parcours liep -, wel is het zo dat de babyboomgeneratie waartoe u en ik nog net behoren veel kansen kregen en mochten proberen. Nu moet succes verzekerd zijn.

Om kort te gaan, een derde van de bevolking van de VS voelt zich niet meer betrokken bij het politieke leven, maar wijt de eigen problemen aan de politiek die ver van hun bed staat. Ongetwijfeld valt er voor dat laatste iets te zeggen, maar toch, het heeft ook te maken met de toorn die doorheen de tijd is gegroeid. De vraag of men mensen opnieuw deel kan laten hebben aan het politieke bestel, de politieke gemeenschap die een Natie genoemd wordt, mag men niet onbesproken laten. Men zegt evenwel dat de Amerikanen nog steeds de pioniersmentaliteit zouden aankleven, maar ik vrees dat dit praat voor de vaak is. Niets is zo gemakkelijk als een bepaalde gouden legende in leven te houden, zeker als het nuttig kan zijn om ongezonde verhoudingen toe te dekken. De rednecks en andere verarmde boeren, arbeiders uit vervallen industriegebieden hebben geen reden om zich op de beruchte pioniersmentaliteit te beroepen. De gouden legende van het starten, falen, wegtrekken en opnieuw beginnen werd naar ik durf aan te nemen al door John Steinbeck in "Grapes of Wrath" tot de ontdekking te zijn gekomen dat een samenleving zoals de Amerikaanse kort voor de Great Depression en de New Deal te complex was geworden om dat eenvoudige schema voor waar te houden.

Daarom is een tweede verklaring van node, die over het politieke discours gaat, waarbij men graag zegt dat men een grote natie vormt, maar er zijn er genoeg die zich niet of nauwelijks deel weten hebben aan dat politieke bestel. Het heeft ermee te maken dat men in het politieke debat zelden de moeite neemt het volk te nemen zoals het is, met alle persoonlijke en soms collectieve misère die het mee kan dragen. Het programma van de neoconservatieven, die de denktank Project for a Newu American Century (PNAC) voor ogen hadden staan en waaraan ook Francis Fukuyama het nodige heeft bijgedragen, was vernietigend voor de Amerikaanse samenleving, al lag dat vooral aan de kleine, haast onzichtbare gevolgen van het beleid dat werd gevoerd. Ook de houding van mensen in de Tea Party zou best nog wel eens onderzocht worden. Daar werd de staat het object van haat en afkeer en staat dus tegen het eerste... maar toch lijkt het erop dat sommige aanhangers van de PNAC de tea Party niet ongenegen te zijn, op een Fukuyama na die aangaf waar de neoconservatieven uit de bocht zijn gegaan.

U heeft een poging gewaagd via Obamacare die betrokkenheid opnieuw te versterken, maar volstaat het? Ik denk niet dat men mij van grote sympathie  voor het socialisme kan verdenken, maar er zijn voorwaarden in een samenleving voor een gedeeld welbevinden, waaronder toegang tot goede gezondheidszorgen. Maar het luistert nauw, want te veel bemoeienis en mensen worden het moe, te weinig interesse vanwege de overheid en mensen komen in opstand. Men wilde evenwel niet begrijpen dat u het werk van Eduard Kennedy en Hillary Clinton voort wenste te zetten omdat dit zo hoort en dat met bekwame spoed. Of men begreep dat maar al te goed en toch, noch de elites noch het zogenaamde gewone volk hebben er belang bij dat teveel mensen verstoken blijven van goed onderwijs, goede gezondheidszorgen en goede infrastructuur.

Dat men u zo heftig aanvalt heeft weinig te maken met een conservatief mens- en wereldbeeld, maar met onwil de moderne samenleving te begrijpen. Of - alweer - beter, het zou moeten zijn dat men die evolutie, ontwikkelingen maar al te goed begrijpt en dan komen we voor een werkelijk cynisch gedrag te staan, dat uitkomt waar Sloterdijk ons, zijn lezers hebben wilde: dat het kapitalisme zijns ondanks vastgelopen is in eigen axioma's en bovendien de weg niet kan inslaan omdat die maar in de verste verte gelijkt op, riekt naar socialisme. Sloterdijk wijst er ook op dat, toen Reagan aan de macht kwam en Breznjew een kalme oude dag beleefde de burgers - of past het hier van onderdanen te gewagen? - de politiek grondig beu waren. Uw beleid is er volgens velen, zeker in Europa, niet in geslaagd opnieuw aansluiting te vinden bij de politiek, maar hebben ze daarom dan toch gekozen voor een grootschalig zelfhulpprogramma? Hoe zou het er moeten uitzien? Als een herijken van de onderlinge vrij beoefende solidariteit, suggereert Sloterdijk. Aangezien men echter zelden in de straten van Oklahoma City of zelfs niet in Boston en omgeving gaat rondkijken, valt hier niets zinnigs over te vernemen. Richard Sennett betoogde in "the corrosion of character" dat een al te flexibele inzet van werkkrachten, al dan niet in dienstverband ertoe leidt dat waarden als trouw en arbeidsethos aan corrosie onderhevig blijken. Ook de bereidheid van werknemers om verantwoordelijkheid te nemen zou afnemen, omdat er een enorme claimcultuur is ontstaan. En zo loopt het late kapitalisme stilaan mank in hetzelfde spoor als het vermaledijde communisme en socialisme.

Ook de staatsinstellingen versterken enerzijds controle, laten anderzijds burgers aan hun lot over, ondanks het feit dat mensen rechten hebben op de diensten van overheidsinstellingen. Maar mensen zijn vooral de politiek moe omdat ze niet meer de indruk hebben dat ze iets te vertellen hebben. Maar of mensen echt naast elkaar leven, valt nog te bezien. Dat in een complexe samenleving het samenleven er niet eenvoudiger op wordt, zal men vlot aannemen, maar of we überhaupt nog van een samenleving kunnen spreken, als de politie disproportioneel geweld gebruikt tegen mensen die duidelijk tot bepaalde groepen behoren, blijft een moeilijke. Men kan nu gaan toveren met ideale mensen die beantwoorden aan een of andere fantasie, maar tegelijk blijkt dat bijzonder moeilijk vol te houden: mensen willen tevreden kunnen leven met zichzelf en als ze voelen dat het niet goedschiks gaat, dan maar kwaadschiks. De cultuur die men meritocratie noemt en gespeend zou zijn van willekeur is op termijn alweer een cynisch machtsinstrument gebleken.

Nu denk ik niet, Mr. President dat u op dat vlak uw landgenoten kan bewegen zich te veranderen. De verandering waar u toe opriep had inderdaad te maken met burgerschap, met het opnieuw aansluiting vinden bij het staats- en landsbestuur. Maar ook dat lobbyisten en co zouden dus bescheidener moeten handelen of beter, men zou gezamenlijk tot het inzicht moeten komen dat men bijvoorbeeld het IIde Amendement wel in stand zal houden, maar dat dit niet betekent dat men zomaar wapens kan aanschaffen. Ook de politiediensten en -dienders zouden kunnen begrijpen dat de aan de gang zijnde overbewapening van politiediensten het vertrouwen tussen burgers en overheden verder onderuit haalt. De incidenten met dodelijke afloop tussen politiemensen en burgers, vaak Afro-Amerikanen, geven aan dat de politie in de VS voor het ogenblik het spoor bijster is. Moeten we het dan nog hebben over overbevolkte gevangenissen, waar mensen zelden beter uit komen dan ze erin gingen? Natuurlijk zijn er gevangenissen nodig maar ze moeten behoorlijk gerund worden, zodat gangs er niet de controle over verkrijgen, zodat mensen er niet voortdurend bedreigd kunnen worden. Want hoewel velen in uw land de doodstraf genegen zijn, zullen - opnieuw - vooral Afro-Amerikanen merken dat er zoveel van hun lotgenoten in een gevangenis zitten en bij vrijlating een gevaar worden voor de samenleving. Dat moet men dus maar niet vergeten, maar als men die groep, naast de Latino's geen waardig bestaan wil gunnen, als men de cultuur niet delen wil, maar ook niet het waardevolle van de andere culturen onderkennen wil, dan ontstaat een spanningsveld dat op zijn best in rellen, maar in het slechtste geval in burgertwist en -krijg kan ontaarden. Terecht riep u op tot veranderingen in het publieke leven. Maar u zit niet aan alle knoppen en daarom is het zo nuttig te bedenken dat u zich wel als een voorbeeld, zelfs enigszins als een visionair durft te presenteren, wat niet iedereen u in dank zal afnemen. Maar belangrijker is dat u vooraantstaanden in de samenleving, in de sport, de cultuur, de academie en de industrie kan bewegen hun burgerschap nieuwe inhoud te geven. Of het lukken zal? Laat vooral daarvoor niet uw slaap, want het hangt niet van u af of de samenleving de knopen en weeffouten in het systeem wil ontwarren en corrigeren. Maar dat betekent ook dat politici zich dienen aan te wennen niet zomaar om het even wat te beweren, terwijl rechters, die een grote invloed hebben op het wettelijk kader best ook niet te lichtzinnig mensen ten onrechte laten opsluiten en andere - ik denk aan zekere directeuren van het IMF - die vrijuit konden gaan na een geheime zitting waar een jury mee moet onderzoeken of er onderzoek mag gevoerd worden. Ook in andere gevallen gingen mensen vrijuit, politiemensen.

Tot slot moet ik vaststellen dat ik in wezen slechts heel fragmentarisch een beeld krijg van het leven van "gewone" mensen in de VSA. Maar dat ze losgezongen raakten van de body public, de natie in een politieke betekenis, zag Sloterdijk al 35 jaar geleden en ook Fukuyame en Sennett, zelf Amerikanen hadden/hebben hun bedenkingen. U kan het systeem niet wijzigen, maar als ik mijn achting over uw bestuur tot nu toe moet uitspreken is het omdat u die tere plekken in het bestel wel zeer goed begrepen heeft. Maar mensen blijven mensen en daar bedoel ik alles behalve iets negatiefs mee. Alleen, heeft men eenmaal de indruk buiten het kader van het beleid te vallen, vergeten te worden, dan zal men er ook niet veel meer voor over hebben. Bemerk, Mr. President, Geachte heer Obama, in Europa, dat kleine stukje ervan, België, links de regering verwijt geen voldoende aandacht te hebben voor de mensen in armoede. Ik denk met Hannah Arendt en met Martha Nussbaum dat het publieke handelen van burgers niet hun hele leven impliceert, dat mensen met een zekere steun best heel veel vorderingen kunnen maken zonder die mensen daarom iemand dankbaar hoeven te wezen. Maar het mag wel. Beide dames hebben filosofie bedreven en bedrijven die nog om te begrijpen en hebben soms harde standpunten ingenomen. Men kan hun denken niet negeren, maar moet begrijpen dat ze aanzetten geven, het is aan politici om er zich door geïnspireerd te weten toch eigen opties voorop te stellen en het debat aan te gaan, zonder vaar of vrees.

Vale,

Bart Haers  


We

Reacties

Populaire berichten