De herinneringsindustrie blijft draaien






Battle of Britain
What if

We herdenken dezer dagen de beruchte luchtmachtslag die de Battle of Britain was. Het klopt dat er voor ons veel uit gevolgd is dat we als zegeningen mogen tellen. Maar stellen dat als die gevechten op een nederlaag voor het UK waren uitgelopen, dit sowieso desastreuze gevolgen had gehad, lijkt me moeilijk hard te maken. Primo: het UK heeft zich niet laten oevertroeven en secundo blijft de vraag onmogelijk te beantwoorden of het Duitsland gelukt was de Noordzee over te steken en succesvol te strijden op het eiland.  

Van de oude militair kan ik de vraag velen, van historici minder, omdat men er dan vanuit lijkt te gaan dat één element wijzigen de hele geschiedenis zou wijzigen. Het is voor historici berucht moeilijk om bij een dramatische wending van de geschiedenis de factoren te benoemen die de wending hebben mogelijk gemaakt. Kan men in de chemie en de natuurkunde wel een factor, kracht of element wijzigen in een laboratorium, dan is dat in het open veld al veel moeilijker te realiseren. Hoe zou het dan  voor de sociale wetenschappen en geschiedvorsing wel mogelijk zijn? Over de oorlogsmaanden tot Franklin D. Roosevelt de oorlog mee ging voeren aan de zijde van het UK schreef Harry van Wijnen[i] een synthese, die duidelijk laat zien hoe Winston Churchill behoorlijk veel overtuigingskracht moet hebben gehad om sceptische regeringsleden te doen afzien van defaitisme. Als men dus een zoveelste keer een 75 verjaardag van een oorlogsgebeurtenis herdenkt en de media ons dat mooi onder de aandacht brengen, dan kriebelt er iets.

Voor al die feiten op de herinneringskalender en zeker in verband met WO II zijn wel goede redenen te bedenken, terwijl tegelijk het feit op zich niet altijd zo goed in te schatten valt. De slag om Engeland, de eerste omvangrijke luchtoorlog, waarbij de Britten inderdaad pas met enige moeite de Duitse escaders tegen te houden, werd gewonnen door standvastigheid en een grote betrokken van zowel het leger als burgers. Ook een operationeel systeem van radars konden helpen een achterstand op het vlak van vliegtuigen om te zetten in een sterkte. De technologie bestond al in Duitsland sinds 1904 maar werd niet operationeel ingezet en pas in de jaren voor WO II hadden Duitse ingenieurs ook al betere systemen uitgewerkt, maar zetten die nog niet in.

"Coventrieren"? Het woord viel niet in het televisie-item, terwijl het voor de standvastigheid van de Britten evenzeer een amplifiërende invloed vormde dat de stad van de aardbodem geveegd werd, maar toch, de beelden van burgers die onderdak en veiligheid zochten in de gangen van de metro kregen we al vroeg op televisie te zien, maar over Coventry werd weinig gesproken. Uiteraard hadden vliegtuigen op 14 mei 1940 al Rotterdam zwaar gebombardeerd en geleerd dat het mogelijk is met zware bommen en hele stad te vernietigen. Dat gebeuren kan men nog zien als men het Centraal Station en ziet hoe daar een moderne stad is gebouwd.

Belangrijk was de luchtoorlog natuurlijk wel en de technische middelen om elkaar te bespioneren werden steeds uitgebreider. Maar ook kan men vaststellen dat onze beeldvorming als zou alleen de Luftwaffe de klus hebben kunnen klaren, zonder boots on the ground - zoals men het nu noemt - nauwelijks de militaire en maatschappelijke werkelijkheid van toen weergeeft. Militair was op de tochten van de Vikingen na alleen de poging van Willem I de Veroveraar  gewapenderhand op Britse grond te komen een succes. Maar dat was nog geen invasie die Napoleon in gedachten had gehad. Overigens laat de verovering/bevrijding van Normandië door de Britten in het voorjaar van 1944 een zeer taaie strijd, waarbij de verdediging taai en onwrikbaar leek. Het duurde tot 21 augustus voor de Duitse weerstand in deze regio gebroken was en op 25 augustus kon Parijs bevrijd worden.

Dit beknopte overzicht laat zien hoe doorheen de oorlog altijd weer beslissingen en kleine toevalligheden, maar zelfs doelgerichte opties de situatie aan beide zijden konden veranderen. Er was dus geen moment, tot begin augustus dat de oorlog definitief beslist mocht heten. Bovendien zal het mij een raadsel blijven, zoals ook Churchill zelf goed wist na de oorlog, waarom men zo weinig aandacht besteedt aan de strijd in het Oosten en hoe het Rode Leger vorderde. De opstand van Warschau vanaf 1 augustus 1944 en de bevrijding van de stad op 16 oktober - al is de term macaber te noemen - blijft onaangeroerd en roept hier geen reminiscenties op.

De beschrijving van de slag bij Stalingrad en de dagboekaantekeningen "Een schrijver in de oorlog" van Vasili Grosman, die sterk in de verf zette hoezeer landschappen wel niet verschillen als men vanuit Koersk - waar een gigantische tankslag heeft gewoed - naar Berlijn reist, in het spoor van het Russische Leger, laat zien hoe belangwekkend die oorlog was. Maar men ook niet vergeten dat de Britten en vooral de Amerikanen het Rode leger van wapens en rollend materiaal hebben voorzien, alsook van vliegtuigen. Mag ik daarom nog maar eens wijzen op het stuitende regionalisme en provincialisme in de herinneringsindustrie? Hoezeer ook de Russische overwinningen in het Oosten voor de mensen aldaar ambivalente gevolgen hebben gehad, die zijn wel even belangrijk als wat in Contentin, Falaise of op Walcheren gebeurde. Maar zelfs als het erom gaat te belichten wat gebeurde na   Rotterdam en van Coventry tot Dresden, van de moeizame bevrijding van Nederland - vooral de vesting Holland en de Hongerwinter - tot jaren van herstel (1945 - 1958), zijn er vele feiten en gebeurtenissen die aandacht verdienen, sommige blijven evenwel volkomen onbelicht. Het hangt vaak ook van het standpunt van de verteller, de historicus en het opzet van zijn of haar betoog welke gebeurtenissen van belang worden geacht. Maar eens te meer moet men de herinneringsindustrie nageven dat ze de vergetelheid dient en de samenhang der gebeurtenissen, acties, plannen uit beeld weet te houden.

Bart Haers   





[i] http://kwestievanverwondering.blogspot.be/2013/04/i-spy-strangers.html

Reacties

Populaire berichten