Komen de barbaren?



Dezer Dagen

Schijn van beschaving

Sigmund Freud? Hij veranderde
onze waarden meer dan een
Maarten Boudry blijkbaar
kan accepteren. De methode
en wetenschappelijke benadering
belet volgens Sloterdijk niet dat
Freud een hondse cultuur-
kritiek uitbracht, in alle ernst
en doodserieus. 
De hele zomer al krijgen we beelden van vluchtelingen, mensen op de vlucht voor bommen, voor wreedheid en niets ontziende overheersingsdrang die een veilig bestaan zoeken in het paradijs. Het zorgt voor consternatie, het zorgt voor onbehagen en voor drieste verwijten omtrent naïviteit, omtrent hebzucht en hardvochtigheid, maar we komen niet tot besluiten die de situatie kunnen ontmijnen. Eerder schreef ik al over de eeuwige soldaat, maar zolang Sybrand van Haersma Buma en Wouter Beke niet slagen in hun opzet een militaire actie met kans op succes en met een goed voorbereid scenario voor na de oorlog moet men goed nadenken over wat men doen zal om die vluchtelingen goed op te vangen en wat dat impliceert.

Het probleem is dat we zelf geloven dat beschaving doorgaans slechts een dun laagje vernis zou zijn, maar misschien hebben we het dan over een facet van beschaafd gedrag, waarbij we ons ten allen tijde beheersen, zelfs als we boos zijn weten te formuleren wat ons op de lever ligt in opgeschoonde taal, zonder vulgariteit... Men zegt immers dat wie op twitter zit of facebook vanzelf in een register vervalt dat alles behalve beschaafd mag of moet heten. Men kan vaststellen dat er ook beschaafde debatten gevoerd worden en dat zowel links als rechts wel "de andere" van vulgariteit verdenken en betichten.

Het valt immers op dat men dag na dag de zaken zo voorstelt dat links tegen fort Europa zou gekant zijn en rechts net de deur wil dichtslaan. Dat het niet per se zo is, heeft Angela Merkel op afdoende wijze aangegeven. Een kleine vijf weken geleden was men nog boos op de Kanselier Angela Merkel omwille van haar politiek ten aanzien van Griekenland en Tsipras, nu looft men haar, nu looft links haar omdat ze gul en empathisch uit de hoek komt. Toch kan men in de politieke koers van Merkel en Duitsland wel degelijk redenen vinden om haar beleid consequent te noemen. Ten eerste gaat het immers om twee verschillende kwesties, waarbij de Grieken en vooral Alexis Tsipras sinds januari de gemaakte afspraken had getorpedeerd en de aanzettende groei zag wegsmelten, omdat ondernemers en andere burgers geen vertrouwen hadden in de regering.  Merkel deed ten aanzien van Griekenland, samen met de andere instellingen wat nodig was, omdat het niet zo is dat Grieken een voorkeurbehandeling zouden mogen krijgen die Slowakije om maar iets te zeggen, niet kreeg.

Het doel van haar huidige optreden? Waarom zou Duitsland 800.000 of meer vluchtelingen opnemen? Ondanks Pegida en de rellen in vooral de oude länder van de DDR merken de Duitse burgers dat ze wel gul moeten kunnen zijn, ook in Beieren. Zou de samenleving ontwricht worden door zoveel nieuwe medeburgers? Er lijkt of blijkt een zekere vorm van vertrouwen in de eigen cultuur te bestaan, die hen wel degelijk de ruimhartigheid aan de dag laat leggen die we in andere landen niet zien.

De kwestie is inderdaad dat men altijd nog kan beweren dat onze cultuur bedreigd zou zijn, dat de barbaren komen en dat we verdrongen zullen worden van onze eigen haardsteden. Maar vaak genoeg heb ik de indruk dat we onze cultuur zelf aan gruzelementen gooien, dat we belangrijke waarden en inzichten, instituties op de mestvaalt dumpen en er weinig redenen toe zien daarover ernstig na te denken. Neen, over de christelijke waarden heb ik het niet in eerste instantie, al zijn ze me niet vreemd, in de mate dat die een humaner leven vorm kunnen geven. Maar evengoed geldt het andere kwesties, zoals de vraag in welke mate we nu autonoom door het leven kunnen gaan en hoe blind we dan zijn voor bronnen van heteronomie. In welke mate bepalen de media hoe we over kwesties denken als ongelijkheid, onrechtvaardigheid, pluralisme... Want laten we wel zijn, je kan als persoon niet tegelijk een eigen levensovertuiging ontwikkelen en vervolgens beweren dat je pluralistisch bent. Je kan hoogstens stellen dat je er een eigen levensbeschouwing op na houdt en tegelijk kan je dan zeggen dat anderen anders tegen de dingen aankijken. In de mate dan dat die andere levensbeschouwingen je ergeren, ben je minder in staat tot pluralisme en tolerantie.

Wat ongelijkheid betreft, kan men natuurlijk altijd beweren dat men het niet verdraagt, maar wellicht is dat niet zo een gelukkige positie, want iedereen gelijk willen maken in sociaal-economisch opzicht vergt naasting van eigendommen en andere onrechtvaardige handelingen. Je kan dus hoogstens proberen mensen die uit de boot vallen kansen geven om weer iets van het leven te maken; soms evenwel zijn er mensen die bewust afzien van de ratrace en zich met beperkte inkomsten tevreden stellen. Het is overigens best okay als sommige mensen niet alleen een ambitie hebben en die ook waar kunnen maken. Verder vraag ik mij af of men iemand benijden moet, die door inzet, volharding en talent iets bereikt, in het bedrijfsleven, de kunsten, de sport en daar werkelijk in uitblinkt, want misschien is het hem of haar niet in de eerste plaats om het geld te doen, zoals een jonge voetballer op de buis[i] zegde, waarbij men zich er niet van kan vergewissen dat het een authentieke uitspraak was en geen pose.

De mensen die nu uit de vluchtelingenkampen vertrekken weten dat ze hier niets in de schoot geworpen zullen krijgen, tenzij genadebrood. We willen het hen ook niet te gemakkelijk maken, zegt de ene, want dan krijgen we een aanzuigeffect. Zo mag een vluchteling pas na 6 maanden loonarbeid verrichten. Hoe het zit om een statuut als zelfstandige aan te nemen? Geen idee. Die zes maanden is, als ik het enigszins begrepen heb een kwestie van bescherming van de eigen arbeidsmarkt, waar overigens wel iets voor te zeggen valt, maar die maatregel zou ook nadelig kunnen zijn.

Maar ten gronde ligt een vraag voor die we niet graag stellen: welke samenleving wensen we en hoe zal de aankomst van vluchtelingen daarop invloed uitoefenen? Het gaat er niet om, denk ik dat ze niet  vatbaar zouden zijn voor onze waarden... Terwijl dat slechts een deel, een aspect is van dat complexe geheel dat cultuur is of heet te zijn. Men kan er geen welomschreven definitie van geven, want altijd blijven er rafelranden die men niet kan insluiten of er net buiten zou willen houden. Cultuur is ook altijd in zekere zin afhankelijk van wie er naar kijkt. Het lijkt soms dat het om allerlei folkloristische dingetjes gaat, zoals men in Volendam ziet of op Urk. Maar dan kijkt men niet nauwkeurig genoeg. Zowel de beslotenheid van een gemeenschap als de openheid spelen hun rol en geven er vorm aan.

Wat we evenwel steeds over het hoofd zien, wat ons leven zo gemakkelijk maakt, doorgaans toch, is het bestaan van instellingen, van een duidelijk wettelijk kader en rechtstitels over eigendom, zodat we ons in beginsel niet hoeven af te vragen of we morgen nog in het eigen bed zullen ontwaken. De overheid handelt volgens de regels van de wet en wij doen dat evenzeer. In beginsel gaat de politie alleen mensen aanspreken die iets te verantwoorden hebben en anderen kunnen rustig de agent groeten als die langsloopt. We zullen hier wel abstractie maken van een belangrijk punt van kritiek: wat is proportioneel optreden vanwege de politie, de overheid? Dat heeft er onder andere mee te maken dat we zo op veiligheid gesteld zijn, dat we vormen van onveiligheid ten allen prijze willen tegengaan. Paul Frissen heeft er terecht op gewezen dat de overheid van tijd tot tijd moet durven te stellen dat niets doen wel een optie kan zijn. Af en toe wat Merkeln? Het is de variant van het Dehaenese "men zoekt maar oplossingen als de problemen zich stellen". Nog eens, het is in die context dat we moeten nagaan of de overheid nog voldoende oog heeft voor proportionaliteit. Maar ook journalisten hebben er veel voor over hun tegenwoordigheid van geest te laten blijken, door problemen te suggereren die zich niet of alsnog niet voordoen. En burgers, die vragen veel tegelijk en wat we vragen valt niet altijd met elkaar te verzoenen. De hele discussie over onverdoofd slachten vormt inderdaad een toetssteen, want het gaat niet over dierenwelzijn, gelet op de wijze waarop we rund- en ander vee kweken voor consumptie en de wijze waarop we nog slechts een deel van de geslachte beesten gebruiken voor menselijke consumptie. Dat er vegetariërs zijn, maakt deel uit van onze cultuur en dat sommige mensen een schaap of koe willen slachten volgens bepaalde rituele voorschriften, doet bij niemand een lampje branden, namelijk dat organisaties als Gaia in wezen met fanatieke ijver een cultuur en levenswijze teniet willen doen. Het is hun goed recht en ze hebben de vrijheid dat te doen, maar mag iemand dan zeggen dat hij of zij niets van die club verwacht en de uitgangspunten ervan afwijst? Ik zal nu niet meteen gaan betogen tegen Gaia, maar ik hou wel een betoog voor zorgzaam omgaan met vee, zonder sentimentaliteit. Vrijheid tot spreken, nietwaar.

Met dat alles moeten we wel aanvaarden dat we leven in een wereld van opinies, die soms in elkaar lijken over te gaan dan weer grondig met elkaar in conflict gaan, op het niveau van het betoog, van het vertoog en de een gaat idealistisch uit van de wereld die er zal moeten komen, de ander is rustig realistisch, maar wil concrete problemen aanpakken en anderen zijn heerlijk cynisch bezig de problemen en misère van anderen tot hun broodwinning te maken. Maar de storm van opinies blijft laaien en voorlopig zullen we er niet van af komen.

Hoe kan het dat we niet altijd begrijpen dat ons idee van de cultuur waar we in leven altijd al ook een ideaal moet lijken, dan wel volkomen verwerpelijk. Onze inbreng is altijd wel beperkt, maar wat we meekrijgen, die zegeningen moeten we toch erkennen en tellen. Uiteraard kan men altijd verbeteringen bedenken of proberen mensen beter te maken, maar men kan ook bewondering opbrengen, zonder het eigen oordeelsvermogen onder de stolp te zetten. Dat wil dan ook zeggen dat je af en toe denkt "si etiam omnes - non ego" (als ze allemaal in de gracht rijden, maar ik niet) zonder dat je daarom jezelf uit de samenleving en cultuur hoeft terug te trekken tenzij tijdelijk, bij tijd en wijle. De andere kant van het verhaal is dat we dus ook bij machte zijn gebleken en het wellicht nog zijn, dat we de boel kunnen veranderen, verbeteren, maar hoe groot de bandbreedte kan zijn, daar hebben we uiteraard geen zicht op.

Overzien we hoe het seksuele leven zich wijzigde sinds de late negentiende eeuw, met anticonceptie, met open relatievormen en waarbij mensen het niet gek vinden vrienden te hebben die ze enige voordelen bovenop geven, friends with benefits..., dan is onze cultuur grondig gewijzigd en zijn ook onze waarden op een andere basis gebaseerd geworden. Ook de mogelijkheid voor homoseksuele relaties die door de overheid gesanctioneerd werd, vormt een bijkomende uiting van de veranderingen omtrent seksualiteit. Ook inzake gezondheid veranderde er veel omdat artsen zoveel meer vermogen dan 100 jaar geleden en vaak konden ze maar baanbrekend blijken als ze bepaalde normen en usances terzijde schoven. De technische en medische vooruitgang, de mobiliteit veranderde ons waardenpallet zeer, al moet niet zomaar aangenomen worden dat het alleen vanwege een eeuwige jeunesse dorée generatie op generatie mogelijk is geweest, maar juist vanwege een steeds bredere middenklasse die steeds meer mogelijkheden vindt, van kunst tot sport en van Blankenberge tot een bezoek aan Beijing en dus ook de invulling van het leven naar eigen inzicht heeft mogelijk gemaakt.

Het dynamische aspect van onze cultuur, van cultuur in het algemeen ziet men nogal eens over het hoofd, net omdat men geen oog heeft voor de omstandigheden die ons telkens voor vragen stellen en waar we dan met wat wringen oplossingen voor verzinnen. Mensen als Geert Wilders geven graag mee dat we onze cultuur in stand moeten houden, maar misschien zijn er evoluties die meer die geïdealiseerde cultuur bedreigen dan de instroom van oorlogsvluchtelingen. De discussie over het onverdoofd slachten laat zien dat een groot aantal moslims al langer begrepen hebben dat ze best een goede moslim kunnen zijn zonder zich vast te houden aan details, omdat ze de voordelen van onze samenleving onderkennen; de heftige discussies over de hoofddoek lijkt nu geluwd, maar ook ziet men dat meer moslima's er een elegante draai aan geven. En ja, er zijn die ver gaan in het naleven van de regel. Dat is des mensen.

Het valt daarom te hopen dat we flexibel genoeg blijven, zoals dat de laatste twee eeuwen het geval is gebleken, zonder dat die flexibiliteit een eigen dynamiek geeft, ons nog rustelozer gaat aanjagen. Maar de flexibiliteit hoeft ook niet te leiden tot het opschorten van het eigen oordeel, want dan zou men pas echt een windvaan worden. En dan kan het zo zijn dat onze bijdragen aan het culturele bestel infiem moeten heten, ze hebben altijd nog betekenis voor de eigen kring en als het goed is, brengen ze veel in beweging, zoals Rembrandt en Rubens vermochten, maar ook Spinoza, Leibniz en Voltaire... maar dus ook de kleine bijdragen hebben hun belang. En ja, het bouwwerk is niet statisch, verandert ook als we dat niet willen of ons ertegen verzetten. Die dialectiek moeten we dan niet in Hegeliaanse zin begrijpen, waarbij de antithese al a priori zou vastliggen, want juist de kritiek, het vermogen iets te willen stellen tegenover wat is, betekent nog altijd niet dat dit al vooraf vorm zou hebben gekregen. Maar filosofen hebben zelden fiducie in geschiedenis en het gebeuren, het contingente.

Daarom ben ik niet zo bevreesd dat onze cultuur naar de verdoemenis zou gaan, tenzij we zelf onvoldoende opletten. Hoe dat in het werk moet gaan? Er is geen moeten aan, geen voorbeschiktheid. Dit kan gelezen worden als een vorm van aanpassingvermogen, maar het blijft altijd zo dat we bepaalde evoluties niet hoeven willen of net wel en daar moet men dan voor staan. We mogen daarbij niet vergeten dat we soms onverwachte vormen van kritiek op onze cultuur krijgen, zoals bijvoorbeeld Sigmund Freud, die volgens Sloterdijk een van de meest kynische critici van onze cultuur was. Wie hem een charletan vindt, moet bedenken dat zijn onderzoek de aard van het zelfbewustzijn ernstig heeft uitgedaagd en daarmee het toen vigerende waardenbestel ernstig in het gedrang heeft gebracht. 

Het vormt evenwel precies de kracht van de bouwwerk dat we hebben opgebouwd, waar we schatplichtig aan zijn en waar we (bescheiden) het onze toe kunnen bijdragen: zo een Freud ontdekt een paar begoochelingen over wie we zijn, maar dat wordt in de cultuur opgenomen. Die nieuwkomers kunnen dat ook en hoeven dus niet dat bouwwerk te bedreigen. Tenzij die kerel die België in de lucht wil blazen, maar zoveel destructieve drift past nu net niet in onze cultuur, toch?

Bart Haers




[i] De buis? Dat is de televisie, waar voorheen een beeldbuis in zat wat het tot nogal zwaar apparaat maakte, terwijl we nu gelukkig over flatscreens beschikken, die we gemakkelijker kunnen manipuleren. Dus mag men mijn taalgebruik oubollig noemen. 

Reacties

Populaire berichten