Hoe de Prachtige 80 ontspoorde




Kort Lontje



Pontificale charlatanerie
De benepen 80

Wat is een goed boek? De afgelopen weken sprak men voortdurend over de Prachtige 80, maar ik had er, zoals altijd weer, een wee gevoel bij. Kiezen is verliezen en inzake boeken of muziek valt dat lastig te verteren, dat verliezen. Bovendien is het hoogst overbodig, want waarom zou men niet de vele facetten van het boekenvak omhelzen? Waarom niet vatten dat papier gelukkig geduldig is, waarbij men dus zowel een kunstige strip als een vlot lezende roman dan wel een filosofisch werk rustig naast elkaar kan zien staan en er achting voor hebben?

Het blijft me verbazen dat men ons dwingt mee te gaan in zo een verhaal en toen ik gisteren ergens onderweg hoorde hoe enkele oudere jongens het lef hadden op een badinerende toon af te geven op een werk, "de ontdekking van de hemel" van Harry Mulish en pontificaal meenden dat het cool is te zeggen dat men het nooit gelezen heeft, zoals Marc Reynebeau, die er vervolgens ook meende dat het toch maar charlatanerie zou wezen. Heerlijk toch, zoveel moed, maar het maakt het hele opzet van deze uitverkiezing nog meer suspect dan het al was. Over Enquist, Thomas Rosenboom en al die anderen die wel eens een waardevol boek hebben gepleegd, geen woord. Wat ze over Tolkien te vertellen, heb ik gelukkig niet kunnen horen, maar het blijft wel pijnlijk, dat gedoe rond boeken.

Le Petit Prince scoorde hoog, wat me doet vermoeden dat de hele opzet niet over literatuur kon gaan, maar over een soort nostalgie. En dan daartegenover "Il nomine della rosa" van Umberto Eco, die behalve bewust anachronismes te spuien vragen over concrete fenomenen en het wapen van de filosofische argumentatie in een boek wist te vatten, waarbij realisme en nominalisme glashelder werden en tegelijk in het blootje kwamen te staan. Waarom ik nooit van Marquez heb gehouden, weet ik niet, of van Reve, Gerard, kan ik ook niet aangeven. Het heeft te maken met dat overdreven beroep op hun bijzondere inzet in de literatuur. Ik zal er zelden iets over zeggen, omdat ik er niet overweg kan, maar als ik een begin van antwoord moet formuleren, dan heeft het te maken met de eenduidigheid van het verhaal en gebrek aan perspectieven. Maar goed, als je Hilsenrath leest, "Nacht", "de nazi en de kapper", dan merk je dat er zelfs in het donkerste universum nog een straaltje licht kan schijnen.

Het probleem van de opinieboeren in deze kan men vergelijken met waar het de opinieboeren in het algemeen aan ontbreekt, het inzicht dat er een publiek is dat inderdaad wel eens badinerend toegesproken worden, maar niet voortdurend voor onwetend gehouden. Waarom zou 'De Ontdekking van de Hemel' niet deugen? Omdat de heer Mulish zichzelf apert in het boek presenteert? Arrogantie? Wie zegt het.  Uiteraard komen zijn obsessies en demonen, WO II, zijn nazi-vader en joodse moeder, die tijdig was vertrokken uit Nederland ruimschoots in beeld. Was het dan toch niet de moeder van Max die Onno Quist per abuis ontmoette in Jeruzalem op dat terras? Natuurlijk heeft Mulish in deze roman de afkomst, zijn afkomst niet kunnen wegdenken, maar  het gaat ook over zijn fascinatie voor Cuba en het later dagende begrip dat het er allemaal niet pluis was. De scènes op het congres voor terroristen in Havana en de nogal potsierlijke clichés die hij er ventileert, geven naar mijn aanvoelen voldoende weer dat hij met Cuba en Castro op enig moment heeft afgerekend en wel expliciet. Net als hij in het portretteren van de figuren op dat oude kasteel, waar allerlei mensen wonen die in meerdere opzichten het gewone leven niet willen leiden of niet aankunnen en uiteindelijk uit dat paradijs verdreven worden, een commune weet te suggereren in een iets betere versie dan wat het geweest moet zijn.

Een hoofdthema in het werk is de macht, uitoefening van de macht en hoe macht woorden nodig heeft om zich uit te drukken en alleen met woorden iets realiseert. Of dat charlatanerie zou wezen? Het essayistische hoofdstuk, geschreven in Rome, waar Onno zich terug getrokken heeft nadat hij gedegouteerd van de macht afscheid van het ministerschap heeft genomen is net daarom interessant omdat hij laat zien dat achter het gouden scherm van de macht de dingen net zo verkeerd lopen als in het gewone leven, alleen is het allemaal nauwelijks zichtbaar. Een vraag die ik me al vaker gesteld heb: was Mulish overtuigd van de zwakheid van de politiek in een democratie? Of meende hij dat die zwakheid juist de ruimte bood aan burgers om hun ding te doen. Dat er een tempel kome! Het machtswoord volstaat niet (meer), wanneer het scherm, de sluier weggetrokken wordt. De arcana imperii suggereert Mulisch zijn voor het functioneren van het systeem noodzakelijk, iets wat onlangs nog Paul Frissen heeft betoogd in een opmerkelijk essay: Het geheim van de laatste staat. Kritiek van de transparantie.

Ik kies ervoor dit deel van het relaas onder de aandacht te brengen, want het gaat om nog veel meer en als Herman Koch het allemaal teveel vindt, Mulish, zelf geen wetenschapper, probeert wel in dat werk enkele revoluties in het denken weer te geven, waar men het dan het ook niet eens mee hoeft te zijn. Wel kan men maar beter de ontwikkeling van de biotechnologie en het verwerven van inzicht in het DNA - wat hij in 'De Procedure' nog eens betracht, met het verhaal van de Gollem van Praag - ernstig nemen, zoals Mulish wel doet; ik zie dat zo zou gauw niet bij Claus of andere schrijvers opduiken. Eerder merken we een zekere achterdocht tegenover wetenschappelijke inzichten, behalve wellicht bij W.F. Hermans, maar die ligt dan wel constant overhoop met zijn collegae wetenschappers en onderzoekers.

Wat is er aan de hand met het heelal? Men kan natuurlijk ook altijd nog wetenschappelijke werken erop naslaan, maar in werkelijkheid zien we dat mensen er - onder meer door het onderwijsbeleid - geen of nauwelijks toegang toe hebben en ook televisie leent er zich nauwelijks toe, iets wat Reynebeau zelf ook voor een vaststaand feit houdt[i]. Zowel in Nederland als in Vlaanderen klaagt men erover dat de openbare bibliotheek niet per se een kwestie van boeken aanbieden en voorstellen meer is, maar een multimediale ruimte waar mensen elkaar ontmoeten.

Dan moet men niet zeuren of treuren dat in de VS Trump de macht in handen krijgt, net zo min als dat demagogen teren op de onwil van mensen om kennis en informatie ernstig te nemen. Wanneer Reynebeau pontificaal een oordeel velt over de roman van Mulish en niet nalaat bloemrijk te beschrijven dat hij het niet gelezen heeft, dan denk ik dat hij aan populisme doet, zoals wel meer pseudoproleten dat graag doen. Het zij zo, maar nog eens, de toegang tot eruditie afsluiten is geen goed idee en er zich nog op beroepen dat het allemaal niet ernstig is, dan krijgt met eigenaardige verkiezingsresultaten. Dat Onno Quist ook laat zien hoe het politieke debat ontaard is, omdat de politici voortdurend met elkaar bezig zijn en dan niet om er samen iets van te maken, mag ook wel onder de aandacht komen.

Men klaagt wel eens, onder meer opinieboeren zijn er druk mee, dat er teveel boeken verschijnen en dat men door het woud de goede bomen niet meer ziet. Is het niet net de kunst in het kaf de kleinodiën  te vinden en zich geleidelijk een weg te zoeken door het rijke aanbod. Natuurlijk is het toegestaan "De Ontdekking van de hemel" overroepen te vinden, maar dan pas na grondige lectuur. Boek.be, Radio 1 en Reynebeau bewijzen de goegemeente geen dienst en bevestigen dat niet enkel de sociale media een riool vol vitriool zijn.

Bart Haers




[i] Er zijn natuurlijk wel een aantal gespecialiseerde zenders die er wel aandacht aan besteden, maar de openbare omroep in Vlaanderen zoekt het niet echt meer zich ook als doorgeefluik van wetenschappelijke inzichten op te stellen. Als zo een educatieve of agogische rol op te nemen een uiting van paternalisme zou zijn, dan kan zich vragen stellen of het opschorten van dat aanbod, want dan kan men er geen zaak van maken dat mensen weinig of geen inzichten over de actuele wetenschappelijke stand van zaken meekrijgen. Het aanbod moet er wel zijn, zonder dat men er dan ook nog eens een ideologisch verhaal van maakt. Maar pogingen om wetenschappen goed te vulgariseren, zijn er domweg te weinig. 

Reacties

Populaire berichten