Het oordeel niet opschorten



Dezer Dagen



Waarom ons oordeel opschorten?
Luuk Van Middelaar roept op tot oordelen


Bijschrift toevoegenin NRC (30 december
2016) en in DS (3 januari 2017) vond
ik een essay over de politieke
situatie in de Westerse wereld, die me
wel kon bekoren, maar me ook voor
nieuwe vragen stelde. Luuk van Middelaar
schreef ook over de moord op de politiek
door de filosofie en ook "de passage
naar Europa". 
Het boeiende aan deze tijd is dat men vele wegen kan bewandelen en soms niet hoeft te kiezen, ze komen gewoon op ons pad. Maar toch, als we niet op enig moment een oordeel vormen dat meer is dan "subliem" of "onzin" en dat ons tot handelen bewegen kan, dan doen we onszelf en de politiek tekort. Waarheid? Uiteraard, maar blind blijven voor een inherent pluralisme, helpt niet. Wie zegt dat alles evenveel weegt, wie beweert dat er sowieso meerdere waarheden zijn of net dat enkel die ene waarheid ertoe doet, zonder tot eigen oordelen te komen, kan gemakkelijk verdwalen. Wat men vertelt op de politieke Bühne, heeft niet altijd gevolgen, maar soms kan het rampzalige gevolgen hebben. Sommigen zeggen dat echter liever in het café aan de toog of vellen graag snel een oordeel.

Laten we beginnen met politieke correctheid, waar men altijd klaar staat om iets te veroordelen, omdat het niet hoort, discrimineert of ontmenselijkend zou zijn. Wie zich aan politiek incorrecte uitspraken bezondigt, kan in het hemelrijk niet meer binnentreden. Op zeker ogenblik is men gaan beweren dat er een linkse en een rechtse variant van politieke correctheid zou bestaan, waarbij rechts zich het recht zou voorbehouden mensen wel te discrimineren, maar dat vliegertje gaat niet op. Er zijn mensen die woorden zijn gaan afwijzen en in de taboesfeer brengen, waardoor bepaalde inzichten ook moeilijker te verwoorden werden. Rechts en vooral niet-democratisch rechts heeft met Poco de vloer aangeveegd, maar niet altijd terecht. Omgekeerd voelt wie zich bij de oorspronkelijke vorm van Politieke correctheid thuis voelt, zich wel eens verheven boven het gemeen, maar verliest men vaste grond, zoals in het debat over Zwarte Piet is gebleken, maar ook in andere vraagstukken loopt men hopeloos verloren. Politieke correctheid laat overigens toe het oordelen aan anderen over te laten, want als men weet wat niet mag, hoeft men er ook niet over te denken. Excuses, maar dat leerden wij als kinderen in het katholieke milieu, dat leren jonge kinderen in milieus waar de Islam overweegt ook maar al te vaak. Wat wij leerden was dat de geloofswaarheden ons zouden behoeden voor geloofstwijfel, maar gelukkig was het omgekeerde algauw het geval.

Voor Luuk van Middelaar blijkt Hannah Arendt een interessante gids, als het erop aankomt de relatie tussen politiek en waarheid uit de doeken te doen. Zijn opstel, een oproep hoe dan ook te durven oordelen, de verplichting te aanvaarden te moeten oordelen, wil men een al dan niet welwillend publiek overtuigen, komt wel zeer gelegen, want zoals de auteur aangeeft, is het niet meer mogelijk met "there is no alternative"-  TINA - uit te pakken. Waarom? Omdat het moet. Politieke resultaten worden overigens zelden geboekt als men niet tegelijk pragmatisch kan handelen en toch tot duidelijke oordelen kan komen? Evenmin komt men ver als men ook niet ook alternatieven heeft doorgenomen, wat de belijders van TINA overigens wel degelijk doen, buiten beeld.

Nu is het altijd nog maar de vraag hoe we tot oordelen komen, met andere woorden wat we als criteria zouden hanteren en hoe die zich bijvoorbeeld tot de waarheid verhouden. Dat laatste is voor Luuk van Middelaar niet het cruciale punt, omdat mensen tot een verschillend oordeel over dezelfde gebeurtenissen kunnen komen, op grond van verschillende ervaringen en verwachtingen. Toch is het zo dat wie een vals verhaal opgedist krijgt, bijvoorbeeld over de economische situatie, niet enkel op dat concrete punt zijn oordeel zal vormen, maar ongetwijfeld op het moment dat er oplossingen moeten komen, zal kiezen voor wat met die vermeende zwakte van de economie in plaats van uit te gaan van de objectief vast te stellen gezondheid van de economie. Nu, hoe zouden wij, u of ik nu kunnen uitmaken wat een goed draaiende economie is dan wel een stagneren of zelfs achteruit boeren van de economie opmerken? Inderdaad, daarvoor heeft men statistiek nodig, modellen om enigszins de toekomst te overzien, zonder dat men dat onder controle heeft of kan krijgen, zoals John Maynard Keynes het uitvoerig besprak: de fundamentele onzekerheid en het gevaar van waarschijnlijkheidsleer, vormen voor hem de grondslagen en niet de instrumenten ter beheersing.

Moeten we erkennen dat we onze leefwereld te eenzijdig benaderen, vaak vanuit de eigen aannames, dan kan men ook stellen dat we liever niet verstoord worden in onze overtuigingen. Refererend aan Keynes kan men zich afvragen of we ons handelen alleen moeten afstemmen op te verwachten resultaten. Men weet dat de Romeinen aan augurspices vroegen de vlucht van de vogels te observeren of de ingewanden onderzoekend inzicht te verwerven over de toekomst, over een plan. Ook het orakel van Delphi kon ons iets leren over de wenselijkheid van een keuze. Het kwam erop aan een juiste conclusie te trekken en dan nog kon het mis gaan. Het heeft te maken met de idee dat men een besluit nemend niet meer zou nadenken over hoe dat doel te bereiken. Jarenlang zijn we bekogeld met de notie "flexibiliteit" maar de eerste flexibiliteit die we kunnen aanwenden is dat we ons een doel stellend goed blijven volgen of we wel op het goede pad zitten, de juiste instrumenten gebruiken en in geval van vergissing ons tijdig kunnen aanpassen zonder het doel uit het oog te verliezen.

Als scout en in de KSA leerde ik op kompas lopen en soms waren er andere technieken, spoorzoeken, boodschappen en andere om het doel te bereiken. Natuurlijk werd ik geen trapper in Canada en was het vooral een spel, geen noodzaak en toch, in de discussies over wat men met flexibiliteit beoogde, lag nooit het eigen oordeel ter tafel, maar hoe men het doel van anderen, de baas kon bereiken, de organisatie. In de scouts had je doorgaans met de patrouille een gedeeld doel, waarbij de eigen doelen niet uit het zicht verdwenen, maar het samenwerken aan een toren - gesjord natuurlijk - leerde ons wel nadenken over hoe we de krachten konden verenigen om iets te bereiken en er nog eens plezier aan beleven ook.

Het probleem dat Luuk van Middelaar aankaart, blijft belangwekkend, want oordelen vormt een vermogen waar we als persoon en als soort toe uitgerust zijn. Maar hoe we tot oordelen komen is dan weer behoorlijk complex en bovendien blijkt het altijd weer lastig te achterhalen wat nu objectief zou zijn en wat subjectief moet heten. Bovendien is bij het beoordelen van een situatie dé waarheid niet het belangrijkste, wel of men ergens uitkomt waar men wil zijn, veronderstellend dat oordelen sterk op willen en op handelen betrekking heeft. Het is een moeilijke kwestie, want bij Kant waar oordeelskracht ook aan de orde is, blijft hij bij vragen over het schone en het verhevene staan als een brug tussen de Zuivere Rede en de Practische Rede, die naar zijn oordeel onverzoenbaar zijn. Wel heeft hij de idee geponeerd dat we subjectief aan dingen een teleologische doelmatigheid toekennen en daarom kan dat niet zonder oordelen. Dat oordelen is dus fataal onvolkomen en kan een vergissing blijken. Bovendien erkent Kant dus ook dat niet iedereen tot eenzelfde objectieve doelmatigheid zal besluiten. Pluralisme zit in het persoonlijke en dus ook in het samen leven, samen (politiek) handelen verweven.

Oordelen en vrijheid, maar ook amor mundi - cfr. Hannah Arendt - kunnen dus helpen bij de vraag hoe of politici en anderen zich tot bepaalde kwesties verhouden. Vrijheid betekent dan dat men op het autonome oordeel van mensen vertrouwt, terwijl men wel ook een andere kan proberen te overtuigen van het ongelijk van die andere. Dan heeft men inderdaad al een oordeel gevormd. Dit is voor de actuele discussies over de opvang van vluchtelingen uit oorlogsgebieden en over economische vluchtelingen van belang omdat de ene het onderscheid lineaalscherp zal vooropstellen, terwijl dat voor de betrokkenen een eigenaardige benadering is: de oorlogsvluchteling verloor al te vaak de middelen om een normaal geacht leven te leiden en economische vluchtelingen zoeken - zegt men - uiteraard een economische lotverbetering. Voor politici kan het maken van het onderscheid handig zijn, gebonden ook aan bepaalde conventies, voor de vluchtelingen, oorlogs- en economische vluchtelingen - en voor mensen in het land van aankomst blijkt dat moeilijk te handhaven. Voor de samenleving van aankomst zijn vluchtelingen niets meer dan vluchtelingen; voor de vluchtelingen zelf is hun motief bij het betreden van nieuwe, vrije grond, relatief ondergeschikt, want iedereen wil de (economische) veiligheid die we kennen.

Problematisch is ook dat we bij dat debat de economische motieven zeer veel aandacht geven, zowel de kosten van de opvang, de moeilijkheid van de ordehandhaving en het toebedelen van woongelegenheid en een bescheiden inkomen, in het land van aankomst voor ongenoegen blijkt te zorgen, want de ingezetenen voelen zich ongemakkelijk of zelfs overvraagd. Er speelt zo te zien nog veel meer mee in het proces, waar politici en commentatoren, burgers het moeilijk mee hebben, want we koesteren als menselijke wezens nu eenmaal illusies over de eigen toekomst en proberen die waar te maken.  Koesteren we ook niet graag onze eigen morele superioriteit en miskennen we die van anderen die er een andere benadering op nahouden volkomen? Van Wilders tot Emiel Roemer, er zijn er  maar weinig die de eigen morele meerderwaardigheid niet voor verzekerd houden.

Als ik hoor spreken over de Red Star Line, dan valt het me op dat men de integratie van die vluchtelingen die onder meer in Antwerpen wachtten op hun vertrek. Eugeen van Mieghem schilderde hen, niet van belang achtte - terwijl er toch waren die uiteindelijk in Europa bleven hangen - maar hoe zij in de VS, Canada of Argentinië onderdak vonden en een leven opbouwden, niet zelden in een onverschillig, vaak in een vijandig milieu blijft te vaak onbesproken.

Men spreekt vaak van racisme, als het over samenlevingsproblemen in Vlaanderen gaat, over discriminatie ook, maar vaker gaat het mijns inziens over onverschilligheid, zolang die migratie niet tot de eigen ervaren leefwereld doordringt. De klassieke politieke partijen hebben zich vaak mee op de trein van de politieke correctheid geinstalleerd, zonder er zich rekenschap van te geven, denk ik, dat ze niet meer weergaven en weergeven wat mensen zelf ervaren, juist of fout. Dat de volkshuizen leeg zijn gelopen, was een zorg, maar dat ze ook stemmen verloren, de SP-a aan het Vlaams Belang, heeft men nooit echt expliciet onderzocht in het publieke debat, men heeft die mensen voor de samenleving afgeschreven en zich bitter gericht tegen de gezichten, zoals Filip Dewinter. Een ander opvallende evolutie:  men heeft gedreven leraren m/v in het verdomhoekje gedreven door maar te blijven zeuren over het onderwijs als machine van gelijkheid, terwijl het onderwijs net een bestel vormt waar niet iedereen op dezelfde manier uitkomt en dus per definitie geen machine kan zijn, hoogstens een fase in het leven van mensen waaruit al dan niet autonoom handelende personen uitkomen, soms zelfbewust, soms iet of wat gefrustreerd; waarom men dat niet heeft onderkend, ligt eraan dat men uitgang van de onweerlegbaarheid van de eigen argumenten. Men houdt, men hield vast aan een traject dat door technocraten werd vooropgesteld en verloor zo ook steun bij onderlegde burgers. De doelstelling, gelijkheid behalen door middel van het onderwijs, was en blijft te eenzijdig om goed onderwijs te kunnen garanderen, want onderwijs kan niet anders dan op individuele ontplooiing gericht te zijn en op bereidheid zich in dat onderwijsproject in te schakelen als leerling, student want anders blijft het bezighouding.

In dit debat moet dan ook nog eens een ander aspect onder ogen genomen worden, al blijft het aftastend: in welke mate horen, willen burgers horen wat de lui op de tribunes van de macht vertellen. Het communicatiemodel van Jacobson werd ons aangereikt in lessen Nederlands, kwam ook in de opleiding geschiedenis aan bod, maar zelden, heb ik de indruk, als een fundamenteel facet van ons mens- en wereldbeeld. Ik meen begrepen te hebben dat leraren vonden dat je vooral naar de verzender moet kijken en naar de boodschap en wil de zender resultaat boeken dan moet hij natuurlijk moduleren wat stijl en teneur, woordkeuze betreft, maar in wezen heeft men bij het nadenken over efficiënte communicatie zelden de lezer, de toehoorder in gedachten: die zou de boodschap wel opnemen als een spons. Nu, als iemand oordeelt, al is dat oordeel volatiel, is niet de zender cruciaal, maar degene die de boodschap ontvangt. Ook Luuk van Middelaar ontgaat het in zijn voortreffelijke essay dat mensen juist de bedaagde, gematigde politici maar ook academici, de elite dus, niet meer gelooft. Of liever, hij verwijt politici dat ze aan hun oordeelsvermogen hebben verzaakt en hebben afgezien van een overtuigende betoogstijl. En die elite kijkt nu, gesteund door Chomsky en Piketti met lede ogen naar de miljardairs rondom Trump of naar de pragmatisch zeer beslagen Vladimir Poetin. Zij bekreunen zich niet om ethische principes, maar hun boodschappen worden opgepikt. Chomsky en anderen hebben ons voorgehouden, op subliminale wijze, dat we naar de boodschapper moeten luisteren, de boodschapper van het goede nieuws. Toen ik Victor Klemperer ontdekte, vond ik die benadering bedenkelijk en als ik de loftuigingen aan figuren als Fidel Castro of Hugo Chaves hoor, dan denk ik dat intellectuelen er veel voor over hebben om een machtswoord te kunnen uitspreken.

Het boek van Ico Maly over de ideologie van de N-VA, de Vlaamse partij die binnen nauwelijks 12 jaar de toonaangevende partij werd, laat zien hoe zijn argumentatie voor een geschoolde lezer en dus ook voor de vele forumposters die hij analyseerde al a priori weinig autoriteit kon uitstralen, omdat deze forumgebruikers doorgaans zelf geschoold zijn, hooggeschoold en tijdens hun werkzame leven niet zijn blijven hangen bij die basiskennis. Waarom zou een historicus niet over Edmund Burke mogen reflecteren? Waarom zou diezelfde historicus niet ook nagedacht hebben over Johann Gottfried von Herder en diens idee van behoudend nationalisme, een nationalisme dat in de analyse van Rudiger Safranski nu net niet gebaseerd was op superioriteitswanen? Ico Maly dacht dat al die schreeuwers op fora, die later tot de inner circle van de N-VA gingen behoren en daarom ook in het staal van representatieve uitspraken omtrent de ideologie van de N-VA werden opgenomen, een zaak was van nabrouwen van voorgekookte stof, terwijl de ideologie van die partij net uitging van het oordeelsvermogen van de burgers, waarbij soms net iets te veel het lustprincipe in economische zin de boventoon voelde. Maar het verhaal van de partij was net ook een frontale kritiek vanwege mensen die de betweterij van het kaviaarsocialisme moe zijn en er geen boodschap meer aan hebben.

Wie dus voorstellen wil doen over hoe onze samenleving er over een kwart eeuw of een halve eeuw, zal dus moeten proberen opnieuw de oren te bereiken van mensen die het negeren van hun oordeelsvermogen en hun autonomie moe zijn. In het debat over keuzes van grote groepen in een samenleving en van individuele motivaties daarbij ontkent men ook dat men zelf paternalistisch uit de hoek kan komen, menend dat mensen niet weten wat goed voor hen is. Men zou ertoe moeten komen de werking van organisaties als mutualiteiten, ziekenfondsen in Vlaanderen[i] die geleidelijk veel macht opbouwden in de samenleving en de politiek gingen aansturen. Ook van de vakbonden kan dit gezegd worden. Hoe die evolutie verliep weten we min of meer tot 1945, maar wat volgde, moet ons tot bewondering brengen, maar ook niet blind maken voor de aanmatiging die met grote macht gepaard blijkt te gaan. Hoe werden medewerkers van deze instellingen gevormd? Hoe komt het dat er een zekere arrogantie in hun uitspraken is geslopen en wat heeft dat voor gevolgen gehad.

Terwijl men wel eens fulmineert tegen het "TINA-"principe, er is geen alternatief, wendt men zelf ook wel eens voor dat er geen alternatieven zijn, zij het op een minder zichtbare wijze. Het beroep op John Rawls en diens "A theory of justice" blijft bijna altijd impliciet, maar heeft wel grote invloed gehad op het politieke en maatschappelijke debat. Terwijl ik de kritiek van Michel Foucault, die terecht de verborgen autoritaire trekjes van uitspraken van machthebbers te kijk zette, terwijl Foucault terecht de verdoken machtsvormen heeft aangetoond en daarmee de genealogie van de moderne democratie heeft gefileerd, vooral voor wat Frankrijk aangaat, met grote invloed in de VS en de rest van de westerse wereld, heeft men ter linkerzijde vaak geweigerd die inzichten op de eigen machtswoorden te betrekken. In Samenleving & Politiek verscheen ooit een recensie over het boekje "Histoire du Gauche Caviar" (Laurent Joffrin 2006) waarbij de recensent Luc Vanneste vond dat wat voor Frankrijk gold, namelijk dat de leidende intellectuelen van de Socialistische beweging vaak uit burgerlijke kringen komen, zelden uit de arbeidersklasse, voor dit land niet van kracht zou zijn[ii]. Gezegd moet worden dat Guy Vanschoenbeek overtuigend aantoonde dat er in de Gentse variant veel van onderop is opgebouwd. Ook weet men dat tot het afkondigen van het charter van Quaregnon in 1894 de inbreng van arbeiders nog vrij groot was en dat de fixatie op het marxisme en "kritiek op het Gothaer congres" van Marx nog niet gekristalliseerd was. En Jacques A.A. van Doorn betoogde in zijn boek over de SPD in Duitsland hoe de partij grote groepen kon mobiliseren, maar dat de partij wel in handen was van intellectuelen die veel aandacht hebben besteed aan theorievorming. Het succes van Karl Liebknecht en Rosa Luxemburg, van de USDP - evenals de moorden (1919) waarvan beide slachtoffer werden - maakte hen tot helden, maar ze konden dus ook niet meer wegen op de wegen van de SPD. Van Doorn verwijt de SPD na 1918 dat ze niet goed hebben nagegaan of ze met hun internationalisme en met het gelijkheidsbeginsel nog wel de achterban kon binden. Meer nog, hij betoogt dat  de NSDAP er beter in slaagde de idee van Duits burgerschap en van de voortreffelijkheid van de arbeiders kon aanspreken dan de SPD, die zich verloor in onwrikbare principes. Karl Liebknecht liep ook verloren op die terreinen en had dus al helemaal niet meer dan een klein gremium om zich kunnen verzamelen, maar in de loop van het Interbellum droeg dat gremium ook bij tot de geweldscultuur. Maar had Lenin niet geleerd dat een kleine groep volstaan kan de om de staatsmacht te veroveren, mits de leden meedogenloos en vastberaden deden wat moest, zonder na te denken over de morele juistheid en het (politieke) welbevinden van anderen. Ook de NSDAP ging zo te werk: reflectie over uitgangspunten was overbodig en gevaarlijk.  

Luuk van Middelaar brengt ons een boeiend inzicht en ik kan de stelling onderschrijven dat politici zich niet moeten bepalen tot technocratische objectiviteit, maar zich ook een ruimer oordeel mogen en moeten aanmatigen. Maar zij die commentaren leveren in kranten en bladen, op radio en televisie, zullen zich ook moeten afvragen waarom hun inzichten niet altijd meer het beoogde publiek bereiken en waarom mensen niet bereid blijken de boodschap te overwegen, maar die botweg als onbetrouwbaar afwijzen. Men vertrouwt de elites niet meer, luidt de klacht. Het oordeel van deze mensen, burgers die er de buik van vol hebben, die "die mensen" niet meer geloven miskennen, helpt niet, dus zal men opnieuw overtuigend moeten spreken en zich niet vastklampen aan een technocratisch taalgebruik. Hoezeer politiek ook een meerstemmig gebeuren is, mensen houden niet altijd van de  dodecafonie en contra-intuïtieve inzichten van goed in het pak zittende experten. Daarom denk ik dat men de inzichten van Susan Neiman niet over het hoofd mag zien, die ze te berde bracht in "Morele Helderheid". Of zouden we nog denken aan de inzichten van Martha Nussbaum, die ons wees dat het politieke niet per se op egoïsme, zelfzucht, wraak en verontwaardiging, droeve emoties dus, drijven moet, maar best ook ruimte laat voor aandacht, samenhorigheid en betrokkenheid. Een kort antwoord is er voor de klassieke partijen niet, een gemakkelijk te realiseren benadering is er ook niet. Het wantrouwen is diep geworteld, omdat iedereen de anderen wel moet wantrouwen. We leven niet in oorlog, gelukkig niet, maar er woedt (onderhuids) wel een oorlog van allen tegen allen en dat komt de democratie noch de rechtsstaat ten goede. Aandacht en aanwezigheid, maar ook enige terughoudendheid zijn dus aangewezen. Wat men met lieden als Farage of Trump aanmoet? Oordelen wat men juist acht en van daaruit het publiek toch beproeven te bereiken. Succes is niet verzekerd.

Bart Haers




[i] In dit stukje kom ik bij een zeer typisch Vlaamse situatie, want in Nederland werden de klassieke en verzuilde ziekenfondsen vervangen door marktgeoriënteerde zorgverzekeraars, waarbij iets verloren ging, dat men moeilijk kan onderschatten, dat in beginsel die mutualiteiten een zaak waren van leden. De geschiedenis en evolutie na 1945 verdient dan ook onderzoek, zeker op het niveau van de kadervorming.  
[ii] http://www.sampol.be/samenleving-en-politiek/zoeken-in-sampol/95-2006/september-2006/697-histoire-de-la-gauche-caviar

Reacties

Populaire berichten