Obama sprak woorden van hoop



Dezer Dagen


Afscheid van een president

Obama in perspectief?



Barack Obama kreeg kritiek van onder
meer Black Lives Matter mouvement, maar
ook zij weten hoe op een aantal punten
de administratie van Obama minder vermocht, dan
zij hadden gehoopt.
Om de een of andere reden werd ik dan toch wakker even voor 3:00 am Europese tijd en zag hoe de president zich in Chicago tot zijn fans richtte om afscheid te nemen van het ambt dat hij acht jaar heeft bekleed. Het is te vroeg om de betekenis van de president uit te spellen, maar ik kan mij niet van de indruk ontdoen dat de kritiek over vooral het beleid tegenover Syrië nogal gemakzuchtig is. Maar dat hij zijn geloof in de mensheid hervonden heeft, kan men toch alleen als een retorische overdrijving omschrijven, om aan te geven dat hij naast alle puin dat hij heeft moeten ruimen, ook wel veel goeds heeft ontmoet. Dit is dus geen historische duiding, want veel wat we nu menen te vinden, zou door uitgebreid archiefonderzoek wel eens weerlegd kunnen worden. Toch zal het ook daarover gaan, die onmiddellijke beoordeling.

2009, eedaflegging van de president-elect, een massa op de National Mall en woorden van hoop, van samenhorigheid, van belangstelling die op applaus werden ontvangen. Na 100 dagen de eerste evaluatie en al gauw de moeilijke omgang met de oppositie. Na de mid term verkiezingen verloor Obama het Congres en werd beleid voeren een stuk moeilijker. Maar er gebeurde veel, economisch en anderszins dat een mens opnieuw laat geloven dat politici ertoe doen, goede politici maar helaas ook andere, zoals G. W. Busch al had laten zien.

Toch keek ik toe, want ik vond Gwendolyn Rutten en andere cheerleaders een beetje te overdreven enthousiast. Een president onmiddellijk loven en prijzen deugt niet, onmiddellijk verguizen getuigt ook niet van veel kennis en inzicht. Het is het probleem met de politiek dat men al te gauw resultaten wil en dat journalisten niet willen wachten tot de president gesproken had, men prospecteert voortdurend op mogelijke uitschuivers, instinkers en schandalen, zodat men voor de (ervaren) werkelijkheid geen oog meer heeft. Zelfs al ken je het stuk, Don Giovanni, je wacht toch ook tot na de voorstelling om te weten wat je ervan vindt, van de uitvoering, de enscenering, de decors, de hele vertoning, tenzij er bij de ouverture al te veel fout zou lopen. Het politieke gebeurt fataal ook altijd op goed en zorgvuldig geënsceneerde locaties en plaatsen, al blijkt het pas interessant als de boel niet verloopt als gepland.

Het is een vergissing te geloven dat burgers van elke gedachte waarvan een politicus m/v bevallen is, op de hoogte moeten gebracht worden. Ik volgde de facebookpagina van het Witte Huis en vond er af en toe boeiende inkijkjes, waarbij het me wel eens opviel dat de wereldpers andere accenten vond dan ik dacht te ontwaren. De dieptepunten in de afgelopen jaren, zoals de schietpartijen waren voor Obama vaak momenten waarin hij zich kon uiten vanuit zijn diepmenselijke betrokkenheid, maar het meest opvallende was dat het toch maar politieke en maatschappelijke dieptepunten bleven. Ik vermoed niet dat Obama dit een harde kritiek zal vinden, maar wel de conclusie van wat viel vast te stellen: er was geen (hoffelijk) gesprek mogelijk.

Het feit dat Donald Trump en diens leugenmachine, die voortdurend stelde dat de VS er erg aan toe zijn, dat arbeiders er alles kwijt zijn en de middenklasse veel, blijkt niet weersproken door de hoge werkgelegenheidsgraad en het herstel van de huizenmarkt sinds 2013 laat zien dat het algemene herstel steeds meer mensen bereikte en opnieuw hoopvol stemde. Maar de media vonden altijd redenen om die goede berichten in mineur te brengen en dat kan men niet objectief of waarheidlievend noemen.  Tegelijk ontbrak het in de media aan een debat over veiligheid voor burgers thuis en in de straten. De actiegroep Black Lives Matter heeft zich de zaak van politiek ongeoorloofd geweld tegen (zwarte) burgers aangetrokken, naast andere kwesties onder de aandacht blijven brengen, zoals het lage niveau van het onderwijs in de hood, de getto,  maar door het rechtssysteem konden in vele gevallen en lange tijd agenten buiten de rechtbank gehouden worden en hoefden ze zich niet te verantwoorden. Bovendien blijkt ook dat staten en steden steeds meer kozen voor een strak bewapeningsbeleid van de politie.

Beweren dat de veiligheid geen issue was, heeft dus geen grond van waarheid, wel dat men dat begrip veiligheid wel heel erg richtte op de ordehandhavers terwijl de burgers in sommige wijken en regio's vogelvrij verklaard had. Ook de handhaving van een zeer ruime en oneigentijdse interpretatie van het Tweede Amendement kwam niet ter sprake, want men had het onder druk van de wapenbedrijven taboe verklaard. De goede burgers met wapens kunnen zichzelf en andere goede burgers beschermen tegen de slechte burgers. Hoeveel schietpartijen zijn er geweest, hoeveel tranen om onschuldige slachtoffers? Trump wil moslims buiten houden uit de VS, maar hij laat alle potentiële schutters de vrije baan.

Het grootste feilen zit wellicht in het onderwijssysteem, waar men blank en zwart, iedereen die zich geen dure kwaliteitscholen kan veroorloven, heeft laten wegzinken in halfslachtig onderwijs. Men zegt dat de Amerikanen meer dan de Europeanen gelovig zijn, dat ze de evolutietheorie afwijzen, de schepping van hemel en aarde en van alle leven geloven, maar ook moet men meegeven dat er Amerikaanse sektes zijn die geloven dat succes een goddelijke genade is, een blijk van deugdzaamheid. Zonder gedegen onderwijs, waar men niet enkel die inzichten, Darwin dus, big bang en andere zaken, meekrijgt en inderdaad het creationisme in al zijn varianten onderuit haalt, zal men ook andere wezenlijke kwesties niet goed kunnen aanpakken.

Ik luisterde al niet meer naar de president, niet omdat het me niet interesseerde, maar omdat ik vond dat dit adres, deze toespraak vooral voor Amerikanen bestemd was en dat hij niet echt kon ingaan op die problemen, die ik net te berde bracht. Toch keurde hij het homohuwelijk toe en voerde hij in de gezondheidszorg het solidariteitbeginsel wat verder door. Men wil de nieuwe gezondheidszorg voor minder gefortuneerde Amerikanen, die Obama op poten zette en waar hij zelf nog op heeft beknibbeld, afschaffen, maar wetgeving afschaffen gaat niet zomaar en zal elke kiezer van Trump die wel profijt had van de wet van Obama - en hem toch verachten wilde - dat verlies aan ondersteuning en aan toegankelijke gezondheidszorg accepteren?

Amerika en ook wel Europa zijn wel ziek als het op bestuurskracht aankomt: veel voorstellen en ideetjes kunnen domweg geen vleugels krijgen, omdat men voortdurend meent dat ambtenaren de boel blokkeren, terwijl een goede, voldoende autonome administratie de beste garantie is voor goed uitgevoerd beleid. Sinds Reagan heeft men de staat verder uitgekleed, maar de Amerikaanse publieke opinie heeft altijd een moeilijke relatie gehad met de administraties die beleid moeten uitvoeren, behalve wellicht het leger en de politie. Men kan toch echt niet aannemelijk maken dat zonder ambtenaren die kunnen handelen zonder schatplichtig te zijn aan de president of congresleden hun opdrachten goed kunnen uitvoeren. Men ziet in steden als New York en Chicago dat burgemeesters veel kunnen realiseren dan wel mismeesteren, zoals Giulliani en Bloomberg deden in New York, maar dat in Chicago nu het geweld bovenmatig en bloedig heerst en mensen in delen van de grote stad van hun leven niet meer zeker zijn. Hoe dat kon, blijkt voor alsnog niet duidelijk, maar hoe zit het met de corruptie in de stad? Wat doet de openbaar aanklager en hoe kunnen de politiediensten hun werk doen?

Natuurlijk is hoop voor de toekomstig gewettigd, dat het beter gaan zal, ook voor de Afro-Amerikaanse bevolking, maar toch, zonder inspanningen gaat het niet. Europa en Amerika zijn gesofistikeerde samenlevingen geworden, waarbij we meer dan we zelf willen afhankelijk werden en zijn van anderen, onder meer de ambtenaren, nutsbedrijven, infrastructuur, de markt. Nu kan ik me inbeelden dat je ergens in de Mid-West niet de indruk hebt dat enige overheid veel voor je doet en dat je bovendien aardig vrij bent om je eigen boontjes te doppen. Maar dan nog zal blijken dat niet zozeer de overheid als wel banken, landbouwtyconen en andere instanties  veel macht hebben over zo een farmer en dat een kleine tegenslag hem veel kan kosten. De staat kan beschermen tegen de overmatige macht die grote bedrijven hebben, zonder dat dit de economie echt veel zou kosten. Het conservatieve van de Amerikanen is gestoeld op waandenkbeelden, net als ze zich illusies maken over hoe ze zelf hun eigen weg kunnen gaan. De bankencrisis heeft zo te zien maar weinig Amerikanen en Europenen wijzer gemaakt.

Winst nastreven, daar is niets mis mee noch met verdienste, maar wat men niet lijkt op te merken in het politieke debat is dat de ratio van de bankiers van Wallstreet en andere ceo's van machtige bedrijven een dwingende agenda hebben, waaraan alles ondergeschikt is, zelfs de ethiek. Het feit dat bijvoorbeeld het werk van Thomas Sedlacek, 'Economie van Goed en Kwaad'  in de Vlaamse media nauwelijks weerklank kreeg, aandacht kreeg, blijft mij verbazen. Iedereen handelt economisch en zelfs een dief of oplichter verricht een economische handeling. De gedachte dat we economische ontwikkelingen waardenvrij moeten bestuderen, het liefst met goed van data voorziene macro-economische modellen, botst op de vaststelling dat de ratio zegt dat wie zijn ruif uitvreet vooral hij of zij er zeker van is dat die opnieuw gevuld zal raken, niet goed bezig is. Net zo kan men zijn leveranciers niet laten wachten op hun geld en zelf wil men ook liefst tijdig betaald worden voor geleverde goederen en diensten. Net de heer Trump heeft op dat vlak geen blijk gegeven van goed handelen en het is erger dan een paar gore uitspraken.

Toch deel ik de mening van de afscheidnemende president, dat we hoopvol naar mensen mogen kijken en ons niet hoeven blind te staren op de criminelen en hufters. Ze zijn er en soms moet men ze niet ver zoeken. Zoals Meryl Streep het zegde: als machtige mensen anderen gaan bespotten, zoals Trump deed met een journalist met een beperking, dan is het hek van de dam. Hoe kan zo iemand president van alle Amerikanen zijn? Maar hoe doe je dat, president van alle Amerikanen zijn? Het ligt niet enkel aan de president die zich onthoudt van kwetsende uitspraken ten aanzien van anderen, of menen zelf slimmer te zijn dan het systeem, dan de fiscus of de rechterlijke macht; president van alle Amerikanen zijn kan ook moeilijk omdat er altijd verschillen in benadering van het beleid zijn, want zelfs over feiten, economische of sociale zal er altijd discussie zijn. Maar toch, als het ambt van de president iets is dat boven de persoon van de ambtsdrager uitstijgt, dan is het dat hij of zij die president is, altijd de waarden van de grondwet uitstraalt, net zoals het congres, het Capitool en het Witte Huis, de National Mall. Maar de president is de incarnatie van de grondwet. De plechtige eed bij de ambtsaanvaarding kan men toch niet lichtvaardig opnemen?

Even terug in de tijd, toen men ontdekte dat Bill Clinton een scheve schaats had gereden met een stagiaire werd eraan getild, maar hij kreeg geen impeachment aan zijn been, hoe hard de openbare aanklager het ook probeerde en hoeveel geld er ook tegenaan gegooid werd. Het was niet zo fraai van Bill, maar hij kon in principe zijn openbare ambt blijven uitoefenen. Mijn vraag is altijd geweest of het geen zaak was van onderlinge en wederzijdse instemming tussen volwassenen. Natuurlijk, de stagiaire was jong, maar door de zaak zo op te blazen heeft men het ambt beschadigd en die vrouw, terwijl Bill zeer populair bleef, ondanks de smet.

Spoelen we verder terug, dan komen we bij de heer Dick (Richard) Nixon en het Watergate Schandaal, waarbij hij, de president toeliet en opdracht gaf diefstal te plegen van documenten bij de Democraten. Hij nam ontslag voor het impeachment door het congres werd uitgesproken, maar hij beschadigde zichzelf, het ambt en de Amerikaanse politiek. Toen den Donald begon over het moeras dat Washington zou zijn, het moreel verlopen district of Columbia, was het wel helemaal duidelijk, deze man, die nog een geziene gast was bij de Clintons, zou niet aarzelen als een Tiberius Gracchus de inhalige bestuurlijke elites te lozen en beter bestuur, lees: geen bestuur,  op poten te zetten. Het mag allemaal niet baten, men stemde hem naar het Witte Huis en nu zal blijken of en wanneer hij zich onmogelijk zal maken, maar laten we hem toch het voordeel geven zijn ambt op te nemen. Wij, de Europeanen, die allerlei morele redenen hebben om hem af te kraken, we hebben hoogstens het verdict van de verkiezingen te aanvaarden. Nixon raakte het politieke systeem tot in het diepste van haar wezen, want door zijn bereidheid onaanvaardbare (doch noodzakelijk geachte) middelen in te zetten, verdween het vertrouwen binnen de samenleving omtrent het politieke gebeuren en te vrezen valt dat daar nu ook weer iets aan toegevoegd zal worden. Nu, er blijken in de VS ook echte anarchisten te leven, die geen enkele overheid willen en die natuurgebieden en het beheer ervan door de (federale) staat afwijzen.

Toch blijft het belangrijkste probleem voor de Amerikanen als burgers dat de overheid zo ontoereikend is toegerust om beslist beleid uitvoering te geven. Ook het spoil system heeft hier schuld aan, waarbij elke nieuwe president de hele top van de administratie kan vervangen en zo greep krijgen op de uitvoering van het beleid. Maar de knoop zit dus vooral in het waanidee dat je tot een beleid kan besluiten, maar dat er teveel generaals zijn en te weinig voetvolk om het uit te voeren. Ook kan een goede administratie de nare gevolgen van fout beleid nog enigszins intomen. Men mag de autonomie van de ambtenaren ook niet zover doorvoeren dat er geen controle meer mogelijk is, dat er sprake is van technocratisch bestuur; wil men garanderen dat iedereen gelijk is voor de uitvoering van de wet, dan moet men wel voorkomen dat de ambtenaren hun hoogste baas naar de ogen kijken. Francis Fukuyama beschreef hoe er bij momenten toch degelijke instellingen op poten gezet werden, maar die hielden niet altijd stand of verkommerden soms in vergetelheid.

Toch zal blijken dat behoudens grote rampen het leven normaal zijn gangetje gaat en dat we teveel belang hechten aan de faits et gestes van de groten der aarde. Natuurlijk, een situatie als toen de Sovjets raketten wilden plaatsen op Cuba en Kennedy er met kracht tegenin ging, zou dat gewone gangetje wel eens kunnen stoppen, maar er zijn andere incidenten geweest, waar verantwoordelijke Russische officieren deden wat moest, namelijk een nucleaire aanval en dus ramp vermijden. Ons systeem is zo complex, alles zo verweven geraakt, dat niemand alleen een catastrofe op gang kan brengen en mensen die ervoor getraind en opgeleid zijn, weten blijk te geven, dat men toch iets rustiger tegen de dingen aan kan kijken. Was het dat wat president Obama bedoelde toen hij zegde dat hij zijn geloof in de mensen herwonnen had? De grote kredietcrisis was dan weer het bewijs, denk ik, dat anderen, aan de top, wel eens het noorden kunnen verliezen en in de waan verkeren dat wat ze doen rationeel is en ethisch[i] is, wat niet per se samenvalt, terwijl ze talloze andere mensen en groepen in grote problemen brengen. In Europa hebben we nogal veel wetgeving, waardoor grote projecten niet altijd tijdig tot een goed einde worden gebracht, maar te weinig regelgeving kan ook schadelijk zijn.

We nemen afscheid van Obama en wensen hem het beste, kunnen hem voor veel erkentelijk zijn, wetende dat hij, zelfs een president, niet alle touwtjes in handen heeft, minder dan wij graag zouden willen. Obama was niet de leider die alles wilde regelen, tot de kleinste details, hij diende wel eens te doen alsof, maar zijn rol het algemeen belang te dienen heeft hij naar behoren volbracht, zal uit nader onderzoek blijken. Maar hopelijk zullen de historici die zijn handelen zullen onderzoeken niet vergeten dat men niet kan handelen op grond van kennis die men nog niet heeft. Geloven wij in mensen? Zeker, niet iedereen is het geloof waard, maar er zijn afdoende Allmenschen om van dit leven in deze tijd te houden.

Bart Haers







[i] Een aantal filosofen en vele anderen aanvaarden geen ethiek die niet op de Ratio gebaseerd is, die kan immers niet bestaan omdat dit gewoon wat willekeurig kersenpikken zou zijn. Maar als men afdaalt van de wereld van de ideeën en de inzetbare rationele benadering in een economisch kader, dus gericht op winstmaximalisatie, zal men ertoe besluiten dat niet elk rationeel handelen in die optiek ook ethisch goed kan zijn. Het ontginnen van zeldzame aardmetalen in Congo, zonder dat de bevolking een eerlijk loon krijgt, kan economisch rationeel zijn, maar verstoort veler levens en ethisch niet aanvaard worden. Net zo min als de slavernij in de kledingindustrie of het zeer vervuilende slopen van schepen in India en Bangladesh. Het punt is dat als men rationeel handelen in abstracto onderzoekt,, zonder waardeoordeel, dan kan men deze praktijken gedogen, want ze brengen welvaart of ginder wat brood op de plank. Maar de vraag is of iets meer ook niet kan. Er zijn ethische ondernemers, die proberen meer te doen dan een eerlijk loon te geven, maar waar nodig ook nog eens bijspringen met kindercrèches zelfs in de Victoriaanse tijd waren er die meer deden dan wat liefdadige werken van hun echtgenotes ondersteunen, omdat ze gaven en geven om het welbevinden van hun personeel. Ethisch handelen kan tegen het winstprincipe ingaan en toch kan iedereen er beter van worden. Neen, dat betekent niet dat men  de rol van het OCMW moet overnemen als ondernemer, tenzij dat OCMW, zoals in vele landen het geval is, ondermaats werkt. U merkt het, ik wil de hardvochtige economische ratio niet aannemen, maar wil daarom niet doorgaan voor een softie. Het gaat evenwel om dat wat Obama ook hoog in het vaandel voert, redelijkheid, het zoeken van het juiste midden, de juiste maat, al blijkt dat midden vaak  moeilijk vindbaar. Maar misschien kan een diepgaand, hoofs gesprek dan wel helpen.

Reacties

Populaire berichten