Hoe boeiend het bleke midden



Brief



aan Bas Heyne,
over het centrum en het begrip visie



Brugge, 14 maart 2017


Lectori Salutem,


Bas Heijne geeft wel vaker commentaar
op wat gaande is. Nu had hij het over het
kleurloze midden en een visieloos midden. Ik
ben zo vrij daar vragen bij te stellen. 
U meent dat het centrum, het politieke midden geen visie kan formuleren, want het is gemakkelijk een gedurfde uitspraak te doen, terwijl men, zegt u, in het veilige midden mensen een houvast geven kan, maar het wordt wel als kleurloos. ervaren, terwijl men vooral veel in overweging moet nemen, tegenstellingen overbruggen en conflicterende belangen onder ogen zien. Mag ik betogen dat uw kijk op de politieke situatie in Nederland een weerspiegeling is van onze soms bochtige wegen, die ons denken en aanvoelen kunnen nemen? Zal ik betogen dat men de ratio die men zegt te hanteren in deze moet aanwenden, dat een samenleving geen laboratorium is en dat er van alles roert en tiert, dat men niet ten koste van alles onder controle hoeft te hebben?

De aard van een samenleving, een natie wil men al eens eenduidig duiden, alsof Nederland nog altijd de Calvinistische Republiek is, die Oldenbarnevelt terecht stelde, omdat hij te weinig aandacht zou hebben voor de Dordtsche synode, die van de Statenbijbel dus, die van de strikte geloofsopvattingen, terwijl Nederland nu op religieus vlak eerder Katholiek werd, maar waar al tijden Joodse gemeenschappen[i] leven en ook het Soefisme wortel schoot en uiteraard kwam ook de Islam na WO II binnen - al denk ik dat we moeten onderzoeken hoe voordien uit Insulinde ook al iets van de Islam was overgestoken naar Nederland? Dan vergeten we nog de ontwikkeling van een seculiere samenleving, waar agnosten en atheïsten vorm aan hebben gegeven. Nederland is een meervormige samenleving, waarbij toch vastgesteld mag worden dat - afgezien van een groot banditisme - het een geordende en een vreedzame samenleving is, soms wat bot, maar ook dat moet men niet overdrijven.

Nu goed, ik ben dan wel geen jongen van Johan de Witt, maar zijn politiek verdient wel onze aandacht. Hijzelf, de Raadspensionaris heeft mee de verwaarloosde vloot helpen herop te bouwen, terwijl de Oranjes voordien vooral voor het landleger aandacht hadden gehad. In 1672 zou de Republiek der Verenigde provinciën ernstig te lijden krijgen van de zowel de zee-oorlog - die min of meer succesvol werd gevoerd - en een landoorlog op meerdere fronten door een coalitie onder leiding van Frankrijk en legde Johan de Witt het loodje, als gevolg van drijverijen van Willem III en de oranjegezinden. Maar zijn verhaal over de Ware Vrijheid zou ons nog altijd kunnen inspireren, net zoals de voorstelling van de Republiek als een gesloten tuin, met een leeuw en een maagd... maar die grenzen waren net toen, van 1650 tot 1672 behoorlijk doorlatend, want er kwamen ook vele handwerkslieden en intellectuelen naar Amsterdam en Leiden, naar het land van de gouden eeuw. Altijd weer vraag ik me af hoezeer zelfs Johan de Witt zich bewust was van de welvaart van die tijd, toen ook Rembrandt, Spinoza en Vondel leefden, de pracht en uitstraling van zijn zag.

Mark Rutte zal die gedachte niet ongenegen blijken, want hij weet geloofwaardig te vertellen dat het goed leven is in Nederland en men neemt hem dat ook nog eens kwalijk. Het liberalisme ontwikkelde in een tijd die men wel eens afdoet als laisser faire laisser aller, wat men later weer gaan vervangen is door een meer gestuurd beleid. Wie in het midden zit, denkt men dan, die zal wellicht ook halfslachtig te werk gaan, maar de vraag is of anderen, die voor stevige overheidscontrole gaan niet net fataal halfslachtig moeten zijn. Overigens, als we iets leerden, dan is het dat Geert Wilders op sociaal vlak nauwelijks van de PS valt te onderscheiden en dus helemaal niets veranderen wil, dan moet men ook niet verder denken dan wat men zal twitteren.

Wie die extremen vlucht omdat ze niet voldoen, moet echter met bekwame spoed aan de slag, want je kan niets zomaar aannemen. Kunnen politici ons beloven dat alles veilig zal zijn? Dat is toch de bedoeling van het systeem van politiediensten, maar voorkomen mag dan beter zijn, het lukt niet altijd. Het is ook niet wenselijk, denk ik dan, dat politici overal regels voor zouden opstellen. Vlaanderen en Nederland lijken op elkaar en verschillen toch stevig. Voert Nederland op het vlak van cannabis een gedoogbeleid, dan zijn de overheden strikt op het vlak van ruimtelijke ordening. Heeft men in de zorg de marktwerking doorgevoerd, dan blijkt dat in Vlaanderen altijd wel enigszins aan de orde te zijn geweest, maar nooit geheel, omdat middenveldorganisaties een grote rol hadden - de vrijheid van vereniging.

Wat beter is, zal men niet zomaar in oogopslag kunnen vaststellen, ook al omdat we vaak met bepaalde instellingen en organisaties zo vertrouwd zijn dat we het ons niet anders kunnen voorstellen. Nederland heeft inzake de gezondheidszorg tien jaar geleden gekozen voor marktwerking, omdat gebleken was dat er een geneeskunde voor armen was ontstaan en een andere geneeskunde voor wie meer kon en wilde betalen. Het valt dus niet te ontkennen dat de voorgeschiedenis ook van belang is.

Daarom is het van belang dat burgers begrijpen waar hun belang is en tegelijk dat ze er zich van bewust wezen dat er een en ander niet zomaar vanuit die ene logica bedisseld kan worden. Net omdat de overheid vaak met legitieme, doch conflicterende belangen te maken krijgt, zal elke benadering altijd een zaak zijn van winners en verliezers.

Aristoteles, waarover nu ook weer niet zo vaak gesproken wordt, had het over het onvindbare midden, omdat er in de meetkunde altijd een middenpunt van een cirkel gevonden kan worden, maar bij onregelmatige veelhoeken ligt al veel moeilijker. De samenleving en zelfs het politieke spectrum vertonen meer gelijkenis met zo een onregelmatige veelhoek. Daarom is het net wel boeiend te onderzoeken hoe men die tegengestelde belangen op een billijke manier met elkaar kan verzoenen. Dus ja, geachte heer Bas Heijne, wie zich met het politieke midden kan verzoenen, zal net veel meer denkwerk moeten verrichten en wellicht ook laten zien dat men niet zomaar kan beweren dat men de grenzen dicht kan gooien of dat men alsnog uit de EU kan stappen.

Toch hoor ik in Nederland niet zo vaak politici de baten van de EU uitbazuinen en ook de mogelijkheden ervan uitventen, op D'66 en Alexander Pechtold na. Europa is evenwel sinds 1948, met de Benelux voor Nederlands het kader waarin regelgeving werd ontwikkeld en ondanks die 60 jaar sinds het Verdrag van Rome, hebben landen nog altijd mogelijkheden zelf keuzes te maken, binnen het kader van wat redelijk is. Misschien is dat het probleem, we geven hoog op met de rede, maar hebben we weinig op met redelijkheid. Reason, rede leidt bijna altijd naar exacte en goed omschreven oplossingen, redelijkheid klinkt dan reasonableness en good sense. Nu, over het geroemde gezonde verstand wil ik het niet hebben, want dat hangt van de spreker of de groep af.

Tot slot nog dit: in Friesland was reuring ontstaan rond de inplanting van grote windmolenperken en de burgers vonden het niet kunnen dat ze alleen de lasten te dragen hadden en de lusten voor de energieproducenten. Ik zag een documentaire waar burgers met de overheden en de producent in gesprek gingen om een beter programma op te zetten en een faire verdeling van de lusten te bedingen. Eenvoudig blijkt het niet te zijn, ook al omdat de producenten hun marges zien afkalven en ook de politici zitten ermee in hun maag. Wellicht zal naar nieuwe vormen van eigendom en exploitatie rond energieparken moeten kijken. En dan helpen strike redeneringen niet.

Uw stuk deed me even nadenken en dat is de bedoeling, maar vlug een kort antwoord op facebook te gooien, vond ik niet aangewezen, vooral omdat wat u in overweging gaf, mij al langer bezig hield. De kwestie is nog niet geheel afgehandeld, maar hopelijk kan u er vrede mee hebben dat die vermeende kleurloosheid van het midden maar een optische illusie is, zeker als men zelf wil gaan meedenken. Dat ook laten deze verkiezingen weer zien: burgers kijken toe als publiek, terwijl ze finaal zelf hun stem kunnen uitbrengen - wij moeten stemmen en dat is nog zo kwaad niet. Partijen als N-VA, VLD en CD&V - N-VA is een centrumrechtse nationalistische partij in een Belgische context en tot voor kort uitgesproken Europees gezind, nu zogenaamd Eurorealistisch - moeten zich inderdaad wel eens dubbelplooien om tegenstellingen te overbruggen en dat is wat Rutte goed kan, even die brug vergeten. Maar als bestuurder en bewoner van het Torentje moet hij wel iedereen achter zich weten te houden, op zijn minst zijn meerderheid. Maar afgelopen jaren voerde hij een huzarenstukje door met D'66 en de Christen-Unie voor een meerderheid wist te zorgen, door met elkaar in gesprek te gaan.  


Vale,

Bart Haers



[i] De joodse aanwezigheid in Nederland en de emancipatie van deze mensen heeft aan de Nederlandse cultuur veel bijgedragen. Hoe het gegaan is tijdens de bezetting door de Nazi's is door Jacques Presser beschreven. Ook deze mensen, vernam ik onlangs nog, voelen zich wel ontheemd, dezer dagen, maar naar Israël toe gaan is niet voor iedereen een oplossing en New York... 

Reacties

Populaire berichten