Wie neemt het op voor vergeten mensen en groepen?



Reflectie



Niemand worde vergeten
Velen doen alsof ze het vergeten volk horen




George Sorros, 2009 toen hij vijf dagen lang
een speel college gaf. Hij zet een fortuin in
om een onafhankelijke universiteit mogelijk
te maken in zijn land van herkomst. Orban, de
huidige leider wil die sluiten en krijgt tegenkanting
van mensen in Hongarije, want velen gaan
protesteren. Zijn zij niet de vergeten mensen,
althans voor de Europese Commissie? 
Verkiezingen in Frankrijk, waar de extremen elkaar raken en hoog scoren; een discours over mensen die vergeten zijn en zich dat wel eens graag laten aanleunen en toch niet zo slecht leven. Het is me wat, terwijl we ons moeten afvragen waar in dat al dat retorische geweld over vergeten bevolkingsgroepen de mensen die het voor het hen zeggen op te nemen, zij die vergeten mensen en groepen hebben ontmoet.

De discussie doet me denken aan wat onder meer Tony Judt schreef over de teloorgang van het onderwijs in het UK en in de VS. Ook Theodore Dalrymple liet zien dat men echt wel aandacht moet hebben voor mensen in Birmingham, die zelfs niet meer lijken te weten wat school lopen betekent en wat ze aanmoeten met een deurwaardersexploot. Aan de ene kant leest een mens aanbevelingen over meer financiële geletterdheid, maar mensen die begaan zijn met het onderwijs, zoals Ad Verbrugge of bij ons de Onderwijskrant krijgen in de brede media geen gehoor. Moet men memoriseren van schoolse kennis centraal stellen? Neen, maar zonder gaat het ook niet. Als je grotere getallen in perspectief wil zien, is het nuttig  te begrijpen dat die tafels van vermenigvuldiging in de vingers hebben kan helpen om verhoudingen te zien. Ook de regel van drie - mits goed toegepast - kan helpen reële verhoudingen te zien en dan gaat het om optellen, delen en vermenigvuldigen, zelden over meer complexe bewerkingen. Luc Huyse heeft ongetwijfeld interessante inzichten te berde gebracht, tegelijk wekt hij de indruk alsof de democratisering van het onderwijs nog altijd een pijnpunt zou zijn vanwege het aanbod. Het probleem van de falende toegang van jongeren tot sterkere richtingen in het middelbaar onderwijs heeft te maken met een culturele omslag, waarbij schools leren als louter ballast wordt gepresenteerd en kennis als stapeling van feiten. Op school memoriseren van bijvoorbeeld landen, grenzen, hoofdsteden en rivieren dient inderdaad geen nut waar we onmiddellijk iets mee kunnen aanvangen. Het nut ervan is precies wat aardrijkskunde te bieden heeft, een beschrijving van de ruimte waarin mensen leven en er zowel de fysische als de menselijke facetten van leren zien.

Een van de indrukwekkendste ontwikkelingen van het befaamde jaar 1989 was we er plots van op de hoogte werden gebracht dat het genie van de Karpaten, Nicolae Ceauscescu besloten had het eeuwenoude landschap van Zevenbergen, Transylvanië, waar een Hongaarstalige, vooral protestantse bevolking woont te herordenen en oude dorpen op te ruimen, waarna de droom van elke hedendaagse urbanist werkelijkheid zou worden, namelijk dat hij nieuwe steden volgens de modernste indeling en ordening wilde bouwen. De mensen lustten van die boer geen eieren meer en tegelijk met andere evoluties in Roemenië en daarbuiten ging het bewind aan het wankelen. Op kerstdag van dat jaar werden hij en zijn gemalin standrechterlijk gedood.

Nu zal men mij niet horen beweren dat men ouderwetse, versleten structuren ten allen prijze in het leven moet houden, maar als men de evolutie zijn gang laat gaan en mensen zelf laat oordelen, zal die modernisering op een meer gedragen wijze tot stand komen; de rol van de overheid is daarbij van belang, maar vooral om te zorgen dat machtigen, die zonder verpinken het water van een county vergiftigen. De overheid en justitie kunnen ervoor zorgen dat het evenwicht hersteld wordt. Dat is dan weer buiten de waard gerekend want ook bij ons en dezer dagen zien we urbanisten voortdurend pleiten voor een grondige vernieuwing van het landschap ten gunste van een totale verstedelijking. In zijn bespiegeling die hij schreef onder de titel "Respect" laat Richard Sennett[i] ons kennismaken met een door urbanisten ontwikkelde woonwijk in Chicago die al na twintig, dertig jaar helemaal verloederd was geraakt. De moeder van Sennett, die alleen voor zijn opvoeding had ingestaan, was zelf betrokken bij de organisatie van het sociale leven, maar het werkte voor geen meter. Sennett zelf was een begenadigd cellist die van een professionele loopbaan mocht dromen, kreeg op het cruciale moment een aandoening en besloot sociologie en geschiedenis te gaan studeren. In dat werk "Respect"laat hij zien hoe sociologen niet altijd afdoende respect aan de dag leggen voor hun studieobject, het volk. En juist, het blok waar hij opgroeide verdween al snel onder de sloophamers, wegens onleefbaar.

We zouden het dan als vanzelf moeten hebben over de "wisdom of the crowds", maar dat lijkt me altijd een suspect begrip, omdat de crowd dan als homogeen aangedragen wordt, terwijl dat allerminst het geval is. Als men individuen niet meer erkent, kan men met onder meer Arendt vaststellen, dan verliest men aan schakering en nuancering. Nu, er is ongelijkheid, zoals Richard Sennett onderstreepte, maar hij meende op goede gronden dat we gelijkheid wel kunnen bereiken, eventueel en ooit, maar dat er altijd variatie en verschil en dus ongelijkheid, dat respect van zij die prominent denken te wezen, voor enige tijd, voor anderen best wenselijk is, maar ja, je kan niemand tot respect brengen.

Nu ligt het voor de hand te kijken naar die mensen die zeggen "I am your voice!", zoals uiteraard den Donald, maar ook Geert Wilders, Le Pen... Geven zij blijk van groot respect voor die vergeten mensen? Naar het mij voorkomt geenszins, al hengelen ze naar hun stemmen en ook andere partijen doen dat. Maar de arbeider verdween uit de hoofdkwartieren van de Socialistische partijen en zelfs iemand als presidentskandidaat Melenchon vertelt alleen maar dat "zij" niet deugen. De economische plannen zouden goed in de oren moeten liggen, zoals een werkweek van 32 uur, maar wie nadenkt merkt dat het nergens op zal uitdraaien, omdat de kostprijs van ongeschoolde arbeid wellicht helemaal uit de markt verdrongen zal worden. Het punt is dat in een democratie individuele politici wel bijzondere aandacht kunnen besteden aan bepaalde groepen, dat die keuze legitiem is, maar dat het bestel ertoe moet strekken dat het beleid billijk is. Overigens kan het met juist als kenmerk van een democratie beschouwen dat de macht niet in een bepaalde kaste gemonopoliseerd raakt, zoals in het Engeland van Tatcher het geval is geweest en ook David Cameron dat diende vast te stellen en een beetje betreuren, waar nogal wat onderwijsvoorzieningen voor gezinnen uit minder gegoede families aan kwaliteit hebben ingeboet als ze niet werden afgeschaft.

Leeft men eenmaal in een cocon, waarbij de norm die van gezeten burgerij is, die vandaag niet meer stijfdeftig of saai moet worden aanzien en bij excentriekelingen die graag met hun weelde te koop lopen, dan ziet men, als men er blind voor is, geen mensen die er niet toe behoren. In andere tijden kon men er niet omheen dat het volk downstairs onontbeerlijk was voor een goed leven upstairs, dat in een dorp en zelfs de stad mensen met elkaar belangen deelden. Zal de slager, zoals Adam Smith schrijft niet voor de schone ogen van madame een mooie rosbief snijden, dan haalt hij er wel genoegen van als zij blijft komen omdat hij zo een goede kwaliteit in huis heeft. Het ontstaan van de grootwarenhuizen versterkt de economische kant van de zaak, het verlies aan persoonlijke contacten en de gedachte dat men er samen iets van maken zal, verdwijnt al helemaal.

Nu leven we ook al eens een paar decennia in een slachtoffercultuur, waar de een zich al meer een slachtoffer voelt van de ontwikkelingen dan de ander, maar als men een goed dak boven het hoofd heeft en een leven kan leiden dat men min of meer gewenst had, hoe kan men dan slachtoffer wezen? Omdat we dag na dag tekortkomingen in de maag gesplitst krijgen, die te wijten zijn aan persoonlijk handelen, maar ook vaak aan keuzes van de overheden, politici en anderen, die we nu ervaren als tekortkomingen, zo onze woede, die van het volk toenemen, maar het ligt er dus maar aan dat opiniemakers zelden de moed hebben de zegeningen onder de aandacht te brengen: de bestaansreden van een politicus dat men de hele kluit zal veranderen, of het nu goed is of niet. Ten aanzien van Washington hoorde men Trump zeggen dat hij het moeras zou droogleggen, maar wie even nadenkt kan wel enkele logische aannames formuleren waarom er in Washington wel eens zaken gebeuren die het daglicht niet mogen zien en die vooral te maken hebben met het feit dat we graag denken zelf ethisch te handelen maar anderen daarvan verstoken zouden zijn. Natuurlijk gebeurt er in zo een hoofdstad en rond een parlement en een regering van alles, dat we daarom niet a priori als corruptie moeten beschouwen, maar waarbij we politici wel eens kunnen verwijten dat ze teveel het oor naar deze of gene laten hangen. Kan men begrijpen dat men bezwaren tegen roken heeft, het hele gezondheidsbeleid maakt het onmogelijk dat kleine kroegen nog kunnen overleven en we moeten ons geld toch niet naar Starbucks of McDonalds dragen, wel? Tegelijk kan men vaststellen dat in de VS veel groepen actief blijken, voor abortus of tegen, voor integratie van migranten en voor het uitzetten van illegalen en anderen willen een anarchistische samenleving, willen dat boeren volkomen naar eigen inzicht kunnen werken of naar het inzicht van de agroindustrie, terwijl anderen dan weer menen dat men grote natuurparken best kan behouden om de kwaliteit van leven te verzekeren. Sommige thema's zet men dan weg als elitair, terwijl andere, zoals de strijd tegen federaal natuurbeleid en de regelgeving rond natuurparken eerder populair heten, hoewel het ook wel excessief moet heten.

De kwestie blijft of die mensen, zoals bij ons boeren in een verstedelijkt landschap echt vergeten zijn. De Boerenbond bij ons, dat intussen ook een zakelijk eigen belang dient, zegt voor die kleine boeren op te komen, maar die vinden dat de overheid en gezien het belang van het Europees landbouwbeleid voor de sector vooral de Commissie te lastig doet en hen te veel eisen oplegt, ook omdat er op dat terrein heel wat regelgeving ontwikkeld werd, zoals rond de kwaliteit van de oppervlaktewateren of de vogelrichtlijn. Toch kunnen de boeren over lengte van jaren en in het licht van het subsidiebeleid en het beleid van onder meer Sicco Manholt, die een grotere autarkie wenselijk achtte opdat zoiets als de hongerwinter niet meer zou voorkomen, als grote ontvangers van overheidsteun gelden, al kregen de grote spelers meer dan de kleine. Een samengaan met toenemende productiviteit in de landbouw bracht mee dat boeren er niet armer op werden, al blijkt dat er zich in het beleid weeffouten hebben voorgedaan en dat te grote versnippering van landbouwbedrijven werd tegengegaan. De balans blijft dus ook altijd een kwestie van eigen ervaring. Toch klagen boeren, zoals Chris De Stoop schreef, terecht over de wijze waarop natuurverenigingen en het beleid, gesteund door (onzichtbare) experten steeds meer kunstmatige natuur willen voortbrengen.

We zien ook de lager geschoolde (ex-)werknemers in de oude industrieën onder ogen en erkennen dat bijvoorbeeld de voormalige grote industriële spelers de toekomst van de regio's waar die kolen- en staalindustrie voor grote welvaart hebben gezorgd tot rond 1960 naderhand niet meer aan nieuwe economische activiteiten hebben gedacht. Terwijl in Charleroi en Luik La vieille dame, de holding La Générale, in handen van oude families en geldend als het aandeel van de goede huisvader, mee de teloorgang van Wallonië heeft mogelijk gemaakt, komt er op de as Brussel - Namen - Luxemburg een nieuwe economische activiteit tot stand die veel minder verweven is met het financiële systeem en met de overheden. Het zijn ondernemers die in Waals Brabant met biotechnologie aan de slag gaan en andere bijzondere technieken inzetten en niet meer gebonden zijn aan de oude basisindustrieën.

Wie dus vaststelt, zoals Donald Trump dat er mensen en grote groepen vergeten zijn geraakt in de Amerikaanse samenleving, zal merken dat zijn pogingen Obamacare te ontmantelen ingaan tegen de belangen van die groepen. Nu kon men deze voorziening van Obama net zien als een tegemoet komen aan een directe nood van miljoenen Amerikanen die zich zo lang geen goede zorg, medische zorg konden veroorloven. De voorrechten van de welstellenden wilde Trump dus weer in de verf zetten. Daartegenover staat iemand als George Sorros die in Hongarije een Universiteit oprichtte waar het vrij onderzoek centraal staat en mensen opgeleid worden om als autonoom denkende en verantwoordelijke bestuurskundigen in de samenleving hun rol op te nemen, tot grote ergernis van Victor Orban die een goocheltruck uit de grondwettelijke doos haalde om die CEU (Central European University) te doen sluiten. Het volk kwam op straat omdat mensen begrepen hebben dat Orban hun recht en hun belangen in het gedrang brengt. Het zijn vaak die groepen, zoals de lui die protesteren tegen Orban in Hongarije of de regering in Polen, die wellicht met recht en reden kunnen stellen dat ze vergeten worden, genegeerd worden. Maar als het moet komen ze op straat. Nu nog wat steun vanuit het Westen, als ze dat willen, verlenen we die graag.

Er zijn ongetwijfeld vergeten dorpen in Europa en de VS, er zijn mensen die terecht menen dat niemand voor hun belangen opkomt, ook al omdat het mediabedrijf genadeloos gericht is geworden op winstmaximalisatie. De vraag blijft altijd nog waarom al die fiere Britten hun oor lenen aan de kranten en bladen van een Australische Citizen Kane. Ook Trump zou zich laven aan de berichtgeving van FOX, niet omdat ze betrouwbaar zou zijn, maar omdat zijn mens- en wereldbeeld erdoor geschraagd en bevestigd wordt. Het zijn vaak de meest kwetsbaren die te horen krijgen dat het beleid helemaal niet deugt, dat de politici zakkenvullers zijn en onverantwoordelijk, omdat de Welstellende elite van topondernemers en CEO's verplicht worden of minstens aangespoord bij te dragen aan het algemeen belang. Ik denk dat Thomas Piketty zich vergist met zijn discours, maar denk wel dat de ongelijkheid die na de glorierijke jaren van de wederopbouw en de grote economische boom van ongeveer 1950 tot 1974, toen veel mensen boven het bestaansminimum heeft getild sinds de neoliberalen mensen zijn gaan wijsmaken dat de overheid geen rol te spelen heeft, is toegenomen. Toch is het nog de vraag of men per se moet streven naar de rijkdom van Bill Gates en anderen, want dat vergt ook wel wat en bovendien krijgt men vaak de wind van voren. Iemand als George Sorros weet dan weer zijn fortuin in te zetten voor grote maatschappelijke doelen, daar waar de staat verstek geeft.

Henri Lacordaire en vooral diens citaat overdenken kan geen kwaad:

"Entre le fort et le faible, entre le riche et le pauvre,
entre le maître et le serviteur, c'est la loi qui opprime
et la loi qui affranchit".

Henri Lacordaire, die eerst een gevierd advocaat was en agnostisch door het leven ging, bekeerde zich op zeker moment tot de RKK en werd priester. Hij steunde het liberale katholicisme van Félicité de Lamennais, maar toen de Paus in Mirari Vos die nochtans pauselijke en ultramontaanse maar liberale benadering afwees, versaagde Lacordaire, om vervolgens toch te blijven spreken en preken over vrijheid. De armen in de VS hebben vaak niet de kans goed onderwijs te genieten en dat is voor het persoonlijke leven, zoals ik wel vaker heb gezien, zeker bij mensen die na een onvolledige schoolloopbaan via zelfstudie, soms via de sport hun leven herpakten, wel van belang. Het gaat erom toegang te hebben tot kennis en zelf handvatten te hebben om het discours van politici en anderen kritisch te kunnen bejegenen. De dictatuur van de meerderheid kan gesterkt worden als men teveel mensen laat geloven dat er sterke leiders nodig zijn, die het voor hen zouden opnemen. In een democratie moet men voorkomen dat teveel mensen niet zelf hun inzichten kunnen vormen.

Tot slot kon men vaststellen dat de redelijke media in het UK voor het referendum/plebisciet van Cameron over de Brexit niet of nauwelijks tot het brede publiek doordrongen maar dat de leugenachtige taal van de Brexiteers  hen overvloedig bereikte. Men zou kunnen zeggen dat het kwestie is van eigen schuld, dikke bult, maar een complexe samenleving, complexe vragen zoals het lidmaatschap van de EU verdragen geen simpele antwoorden. Wie beroep doet op vergeten mensen en zegt hun stem te willen wezen, draagt bovendien een grote verantwoordelijkheid, want hij of zij moet hun belangen dan ook werkelijk gaan dienen, zonder smoezen.

Bart Haers






[i] Richard Sennett. Respect. In tijden van sociale ongelijkheid. Uitgeverij Biblos Amsterdam 1983

Reacties

Populaire berichten