Tsjeven en moed tot waarheid


Dezer Dagen

Leo Tindemans en Franciscus


Leo Tindemans
Leo Tindemans is overleden, na een lang en rijk gevuld leven, maar ook hij bleef niet gespaard van blessures en van binnen, zegt men, bleef een zekere rancune woeden, want hij had de macht die hij putte uit zijn vertrouwen vanwege de burgers niet afdoende kunnen aanwenden, maar ook had hij niet de middelen gehad om bepaalde praktijken tegen te gaan, die ertoe hebben bijgedragen dat ons land met enkele problemen zit opgescheept, zoals een hoge staatsschuld, een zware pensioenlast en een ambtenarenapparaat dat meer dan wat cosmetische retoucheringen verdraagt. Tindemans was in mijn ogen de premier van de zwakste regeringen ooit... of beter, door de groeiende kloof tussen Noord en Zuid, tussen het middenveld en de samenleving kreeg Tindemans geen greep op de politieke besluitvorming. Maar goed, het was geen pretje het puin van Leburton te moeten ruimen en ook nog eens kwamen de gevolgen van de crisis van 1973  er tussendoor fietsen. Pas in 1982 zouden Wilfried Martens en Jean Gol een meerderheid vinden om de nodige ingrepen door te voeren die geleidelijk het economische klimaat verbeterden, terwijl de omgekeerde petroleumshock er ook wel een en ander toe bijdroeg. Na de onheilsberichten van bedrijven in faling, het einde van een heel stuk industriële geschiedenis, de textielsector rond Gent, men zal het zich nauwelijks herinneren, kwamen we in een nieuwe industriële revolutie terecht, want evenmin lijkt men goed te zien dat Gent er een nieuwe industrie bij kreeg, de biotech, waar Schell en van Montagu met Plant Genetic Systems hun beste krachten aan wijdden, maar ook dat zal men zich niet meer herinneren. De idee dat de dingen veranderen, lijkt soms moeilijk te verdragen.

De visie waar men het vaak over heeft, laat zich niet altijd aflezen uit de feiten, maar het is wel duidelijk dat we niet zomaar mogen afgaan op de echo's van wat er gaande is geweest. Het komt mij voor, niet verrassend allicht, dat de politiek in de periode dat Leo Tindemans werkzaam was, zeer gepolariseerd is geraakt, als gevolg van de animositeit die de man zelf opriep, onder meer bij André Cools, door wat men later als zijn onkreukbaarheid is gaan zien. Maar die polarisering deed zich ook op andere terreinen voor, zoals gebleken is bij de rakettenkwestie. Het kan zijn dat men de vrede wilde bereiken, maar het was wel de Duitse Kanselier Helmut Schmidt die aan de Navo nieuwe nucleaire afweersystemen had gevraagd. Men heeft gezegd dat hij zich achteraf beetgenomen zou hebben gevoeld, maar het zijn mensen uit het kamp van de Vredesbeweging, vooral Karel van Miert dan, die deze mare de wereld hebben ingezonden.

Tindemans stond ook achter het rakettenbesluit, het dubbelbesluit: praten en plaatsen, heette het. Waarom men toen over die wapens begonnen is, heb ik achteraf proberen uit te zoeken, maar het was een kwestie van actie en reactie, waarbij de vraag wat het strategisch nut voor de SU was het westen uit te dagen onduidelijk was. Hoeveel mensen er ook betoogden tegen de raketten, de regering Martens kon in 1985 doorgaan en vervolgens veranderde het speelveld drastisch, als gevolg van de politiek van Gorbatschov.

Tindemans was een jongeman met ambitie toen de oorlog eindigde en een aantal mensen in België meebouwden aan internationale constructies zoals de NATO en vooral Europa, waartoe ook de jonge politicus zich comitteerde en vasthoudend met Europa en het Atlantisch verdrag is bezig geweest. Het rakettenbesluit heeft ook invloed gehad op de grotere integratie van Europa in die periode, ook al omdat de situatie in Moskou ernstig veranderde, door toedoen van Michaïl Gorbatshov, wat leidde tot de afbrokkeling van de macht, zowel intern als extern. Hoe dat de integratie van Europa bevorderde? Niemand immers voorzag een snelle implosie van het Pact van Warschau en onder meer Leo Tindemans had het in die tijd over Finlandisering van Europa. Zijn rapport over hoe het verder moest met de EEG, nu de EU, had het ook over de wijze hoe men het publiek bij Europa kon betrekken. Het is een kwestie die nog steeds niet goed is opgelost of aangepakt is geworden. Ook Herman van Rompuy heeft zich enkele keren hierover uitgelaten, wat het belang van het rapport in elk geval onderstreept.

Bij het overlijden van zo een politicus als Tindemans er een was, komen vele gedachten om voorrang strijden, maar over de langere termijn zou men kunnen beweren dat hij zijn macht en steun vanwege de kiezers niet heeft kunnen gebruiken, maar misschien was Tindemans juist een van die politici die niet zo heel dominant aan politiek wilden doen, dat wil zeggen, geen man die de wereld wilde veranderen. Hij wilde inderdaad dat mensen de kansen konden krijgen er zelf iets van te maken. Hij stond achter de welvaartsstaat, maar wilde de economische gezondheid van het land en dus het budgettaire beleid op de sporen houden, wat gezien de oliecrisis toen niet echt gemakkelijk bleek, vooral ook omdat men de overheid hanteerde als een werkplaats om de verloren arbeidsplaatsen te compenseren, met desastreuze gevolgen. Wie zou het toen beter gedaan hebben? In elk geval, voor zover ik het mij herinner was al gauw duidelijk dat het relancebeleid toen niet echt aansloeg en dat de afkeer van de politiek er niet op verminderde.

Mag men stellen dat men toen, in België weinig politici vond die werkelijk durfden te zeggen waar het op stond, ook als het hem of haar dan betaald gezet werd, dan moet men in Leo Tindemans nu net iemand  erkennen die dat aandurfde en mensen gaven hem daarom wel het vertrouwen. Tsjeven en parresia, de moed tot waarheid? Het kan wel degelijk, want bij het concept "Moed tot waarheid"  gaat het om het erkennen van de dingen en er niet omheen draaien. Tindemans werd wel eens voor Cicero gehouden, een moderne Cicero, maar hoe men het draait of keert, Cicero had een aantal normen en waarden en zijn politieke actie leidde wel niet tot het herstel van de Republiek, maar in zekere zin zou Augustus enkele inzichten van Cicero net wel overnemen.

Daarom ontkom ook ik er niet aan na te denken over de woorden van de paus voor de leden van zijn hof, de Curie, want dat de Argentijnse jezuïet de moed heeft dingen te zeggen die hij meent te moeten zeggen en te weten dat men hem daarop zou kunnen afrekenen. Moed tot spreken maar waar toe zou het moeten leiden? De paus wil duidelijk een niet al te machiavellistische aanpak, maar hij wordt er zo te zien wel toe gedwongen. Toch gaat hij de uitdaging aan, zoals ook bij de synode dit najaar is gebleken. En merkwaardig genoeg, ontmoet je weinig mensen die niet ergens bewondering hebben voor de paus. Of we echt opnieuw kerkelijk zouden worden, mag niet de hoofdzaak wezen, wel de gedachte dat deze man bijna elke keer dat hij het woord moet voeren, hij er ook iets van maakt. Bas Heijne schrijft in NRC en De Standaard hoezeer het beeld dat de paus van de Curie ophangt hem bekent voorkomt van zijn ervaringen in meer Wereldse settings. Waarom zou het anders zijn? Al sinds de tijd van Johannes Paulus II was er nood aan hervormingen van de Curie, werd gezegd, maar het probleem was natuurlijk dat alleen met het hervormen van de instelling weinig opgelost zou raken, want het blijkt zo te zijn dat het personeel van de Curie zich van de eigen waardigheid bewust is, dat ze hun positie zien als een stap in de loopbaanopbouw en dat sommigen misschien meer ambitie koesteren dan ze kunnen waarmaken. Haalt zo een donderpreek iets uit? Het zal moeten blijken, maar de paus bouwt ook een zekere credibiliteit op bij zijn gelovigen en daarbuiten. Zou de Paus dit gratuit brengen, dan zou het snel uitgewerkt zijn, maar elke keer weer weet hij mensen aan te spreken. Het probleem is natuurlijk dat mensen met macht bekleed attitude kan veranderen. Of het omgekeerde mogelijk zou zijn, blijft nog maar de vraag. Het punt is dat men wel kan nadenken over hoe men met de aangeboden macht omspringt.  

Ook in de wereldse politiek kan men dit waarheid spreken aanbevelen, maar wie moet dat doen? Leo Tindemans heeft het enkele keren betracht, maar het blijft zo dat we altijd allerlei types van mensen zien verschijnen. Tindemans en Martens, Leterme en De Wever, Willy Claes en Karel van Miert. Tussen topmensen van verschillende partijen botert het niet altijd maar ook binnen de top van een partij kan het knap lastig zijn. Maar de democratie verdraagt anders dan een hofhouding niet teveel onderworpenheid en toch ziet men dat vaak in partijen. Aan de andere kant, het verhaal van Tindemans in een kring van zeer op macht en ten zeerste niet op tegenspraak gestelde figuren als Cools en co, laat zien dat de democratie excessieve vormen van machtsaccumulatie niet verdraagt. De paus nu is voor zijn curie tot hetzelfde inzicht gekomen, zodat hij wel moest spreken. Of hoe de paus en de net overleden Leo Tindemans in dit opzicht als voorbeelden mogen gelden en ons laten zien dat bepaalde zaken beter gezegd kunnen worden. Zijn het idealisten? Niet echt, maar ze hebben wel een idee van wat er moet gebeuren. Hun realisme getuigt, denk ik, van morele helderheid.

Bart Haers


Reacties

Populaire berichten