Vlaams provincialisme vs. literaire ambities



Reflectie


De uitgever houdt 
niet van boeken
Productkennis op de helling


Harold Polis, die zich wel eens voorstelde als een verkoper van
tweedehandsauto's, heeft als uitgever onder meer een mooi
boek het licht laten zien met tekst van Annelies Verbeke
en tekeningen van Klaas Verplancke. Maar ook ander
werk, zoals van Insa Meinen over de collaboratie zoals die
uit Duitse archieven blijkt, Dat zijn mooie en
belangwekkende uitgaven. Maar nu lijkt hij
van de aardbodem verdwenen en dat kunnen we
niet goed velen. 
Ik vernam het dus ook dat De Bezige Bij Antwerpen als autonoom fonds wordt opgedoekt. WPG zit met een probleem en niemand in het bedrijf, niemand die ertoe doet, lijkt nog te weten waarom WPG er gekomen is, want al die acquisities waren gewoon een schande voor het uitgeversvak. Nu ja, men zegt dat alleen de grote spelers zullen standhouden, want de ontlezing, dat spookwoord, beheerst te markt. Toch blijkt dat wel mee te vallen, maar men zoekt steeds dat ene boek dat iedereen wil kopen, maar vergeet daardoor te kijken hoe men op een bedrijfseconomisch acceptabele manier boeken op de markt kan brengen die inderdaad lezers vinden. Maar in het debat dat ontstaat na het downsizing van De Bezige Bij Antwerpen gaat het alweer alleen over het literaire boek. Misschien moeten we daar toch ernstig over nadenken, want het was niet zo dat DBBA alleen maar literatuur uitgaf.

De kwestie is dat de uitgeverij inderdaad, zoals iemand schreef, een ambachtelijke bezigheid blijft waarbij het van belang kan zijn niet teveel boeken uit te geven, maar wel datgene waar men zelf in geloofd. Als ik het Fonds zie dat Karl Drabbe bij Pelckmans aan het uitgeven is, dan denk ik dat het een grote meerwaarde vormt. Toch zal men in de bladen maar zelden een begin van aandacht zien voor dit fonds. De Nederlandse dag- en weekbladen hebben er wel oog voor. En ja, Filofosie Magazine geeft ook wel weerklank aan dat fonds. Ook andere fondsen proberen zichzelf opnieuw uit te vinden, zoals Bert Bakker en Prometheus.

Want als Groot-Nederlander, of beter, als Nederlandstalige doet het er wat mij betreft niet toe of de auteur uit het Noorden komt of uit het Zuiden. Geschiedenis van Nederland? Vlaanderen? België? Het kan mij boeien, zoals de studie van Gita Deneckere, Leopold I, uitgegeven door DBBA, een mooi werk is dat naar mijn gevoel in de media niet echt de weerklank kreeg die het verdiende. Nu kan het natuurlijk niet dat elk boek op de voorpagina komt, maar ik heb wel de stellige indruk, als men de literaire bladzijden van kranten en bladen bekijkt, dat de invloed van de uitgevers op de presentatie van een boek zeer groot is. Nu woon ik wel vaker boekpresentaties bij, voorstellingen die soms wat genant zijn, maar als het goed is, kan het zeer boeiend en aangenaam zijn.

Het centrale punt in het boekenvak is dat de lezer en de auteurs nogal eens buiten beeld blijven. Als Radio 1 (VRT) boeken presenteert, lijkt de recensent belangrijker dan de auteur en het boek. Overdrijf ik? In eindejaarslijstjes zie je zoveel conformisme bij het beantwoorden van de vraag wat de belangrijkste boeken van het jaar zouden geweest zijn dat een mens zich afvraagt of men het allemaal wel gelezen heeft. En toch hebben de media hun betekenis en net daarom blijft het te betreuren dat Ruth Joos haar programma niet mocht voortzetten en dat de openbare omroep ervan afziet op de buis een behoorlijk boekenprogramma te maken. Het is niet omdat Marc Reynebeau er niet in gelukt is dat iemand als Kurt van Eeghem daar ook zou falen, wel integendeel. Sommige mensen staan nu eenmaal zichzelf en vooral hun programma in de weg.

Nog zoiets infantiels is het onderscheid tussen fictie en non-fictie, waarbij men er dan vanuit gaat dat literatuur vanzelf alleen in het domein van de fictie zou liggen en dat non-fictie niet zeer divers zou zijn. Wetenschappelijke boeken, die nu vaak gewoon als non-existent beschouwd worden in een tijd van permanent leren nota bene, verdienen dus ook in de brede media echt wel meer aandacht. Zou ik dan een boek over kernfusie aanschaffen? Dat kan ik niet beweren, maar een economisch boek of werken in verband met rechtsbedeling kunnen wel mijn aandacht trekken. Maar toch blijven uitgeverijen worstelen met de notie populair wetenschappelijk, waarbij men de lat soms zeer laag laat liggen, waardoor de lezer die best wat meer kan verstouwen het boek algauw terzijde legt.

Maar zelfs in de fictie kan men zich er toch niet vanaf maken met dat ene label. Nu ben ik wel een pleitbezorger van het werk van J.R.R. Tolkien, vooral dan van "The Lords of the rings", het boek dat in zijn uitgelezen omvang veel meer is dan fantasie, omdat de verbeelding een aantal kwesties aan de orde stelt die Tolkien als geleerde en als burger bezig hebben gehouden. De moderniteit blijkt voor hem niet het probleem, maar de destructieve aspecten van de moderniteit en de ontmenselijking vormen een cruciaal aspect in de trilogie. Ik weet dat men dan deze boeken met de andere fantasy op een hoop kan gooien en daar schuilt het probleem voor de boekensector, meer nog dan voor film of muziek: genres onderscheiden kan een boek helemaal in het verdomhoekje duwen, terwijl het om pareltjes gaat.

De boekenmarkt wordt te zeer vanuit marketing bekeken, de laatste tijd, terwijl een boek altijd uniek is, behalve natuurlijk de polars, politie- en speurdersboeken. Maar daar zie je ook grote verschillen... zodat het echt een verhaal is van appreciatie en dan kan het zijn dat mensen juist een zeer voorspelbaar verhaal willen lezen.

Maar er zijn vele werken die niet zomaar in een hokje passen, zoals de reflecterende autobiografische werken van Boris Cyrulnik of filosofische essays van Ad Verbrugge of Alicja Gescinska en dan wordt het moeilijk voor de hoofdredacteuren van de bladen. Zeker, over Boris Cyrulnik zal men niet zoveel gehoord hebben en voor zover ik kan zien blijkt de interesse voor die psychiater, die nochtans een bijzonder verhaal als slachtoffer van de Holocaust te vertellen heeft, maar vooral over de wijze waarop hij uit de oorlog is gekomen en vervolgens via allerlei omwegen arts en psychiater is geworden en dat lijkt ons dan weer niet echt te interesseren. Althans, men neemt aan dat dit zo is. Evengoed blijkt dat de Vlaamse media geen interesse hebben voor een boek als "De Vergelding" van Jan Brokken, want de Vlamingen hebben niets op met de "Ollanders" en dat stoort mij dus, bijna mateloos.

Want dat is natuurlijk het probleem vandaag: veel Vlamingen die zich doorgaans ruim- en breeddenkend noemen, hebben geen greintje interesse voor wat zich heden ten dage afspeelt boven de Moerdijkbruggen. Erger nog, De Franse en Duitse culturele actualiteit ontbreekt op uitzonderingen na ook in literaire bladzijden, behalve als een Vlaming gaat kwelen in de taal van Brel of van Maxime le Forestier, want dat heeft iets als amechtigs. Het is van belang te begrijpen dat men niet zomaar internationaal georiënteerd kan beweren te zijn en tegelijk de naaste buren straal durft te negeren. Bovendien ontzegt zo een krant dan heel waardevolle zaken. Ten overvloede, als je naar de Duitse televisie kijkt, Naar de Franse krijg je ook wel praatshows en gedoe, maar tegelijk komt er ook wel eens een goed gesprek voor, waar een erudiete persoon in gesprek gaat met een auteur en dan krijg je veel waar voor je geld.

Het punt is dus dat in Vlaanderen de houding tegenover de buitenwereld zich gewijzigd heeft, mede als gevolg van een toegenomen zelfbewustzijn, waar we niet om hoeven te treuren. Maar de andere kant van de medaille oogt minder fraai, want, zoals Bert Anciaux ooit zegde: "ik val niet achterover van die Hollanders". Meer nog, de samenwerking binnen Europa loopt ook wel eens spaak omdat we niet graag met die Nederlanders aan de praat gaan. De herdenking van 200 jaar Koninkrijk der Nederlanden krijgt in Vlaanderen nauwelijks aandacht, want zelfs het boek van Els Witte "Het verloren Koninkrijk", waarin zij ook die eerste vijftien jaar van dat koninkrijk en het verzet in het Nieuwe België onderzocht, kreeg in de media niet echt grote weerklank, terwijl het toch wel voldoende stof biedt voor een goed gesprek. Ik hoop het dan ook eerlang te lezen.

Tot besluit: De Vlaamse literaire wereld lijdt aan een nauwelijks verborgen rancune tegenover Nederland, terwijl lezers, zoals uw dienaar in principe geen probleem heeft met werken die in de Grachtengordel geschreven zijn. Hoe zou ik geen interesse kunnen hebben voor een biografie over Henriëtte Roland Holst, evengoed als die over dr. Alette Jacobs, maar ook het werk van Enquist, Joke Hermsen.. u ziet het, als we een keertje beginnen te rond te neuzen in het eigen geheugen, dan is de Nederlandse uitgeverij, zijn Nederlandse schrijver v/m zeer aanwezig en hoeven we dus niet de indruk te wekken dat het buitenlandse literatuur zou zijn. Bovendien, wars als we zijn van het onderscheid tussen fictie en non-fictie, hebben we het liever over literaire werken, dat kunnen ook essays zijn of toneel, poëtica, maar daarbuiten is er nog heel veel dat het lezen waard is, dat uitgevers op de markt kunnen brengen. Natuurlijk is de bestseller van het jaar uitgeven altijd weer een geschenk uit de hemel, maar waar is de tijd dat er een hype ontstond rond Umberto Eco en zijn roman "De naam van de Roos", al zullen velen dat nu niet per se het voorbeeld bij uitstek vinden? Je kan natuurlijk altijd proberen Henri Miller of Jan Wolkers opnieuw uit te vinden...

Met dat alles blijkt het toch wel moeilijk houdbaar te zijn dat de boekenwereld geen grenzen zou kennen, want het provincialisme bij de commentaren over het opdoeken van De Bezige Bij Antwerpen kan men moeilijk negeren. Tegelijk, een goede uitgeverij als Pelckmans, die zich toelegt op essays en filosofie, krijgt dan weer niet direct veel aandacht in de media en dat geeft aan hoe de engdenkende blik op het boekenvak de lezer veel kansen ontneemt tot verwondering. Er is meer dan literatuur alleen, maar zelfs literaire teksten vinden we in vele maten en gewichten, maar dat lijkt men graag te vergeten.


Bart Haers    

Reacties

Populaire berichten